معنی
فضیل به معنای شخصی است که دارای فزونی و برتری در علم، اخلاق، کمالات و شرف است. این واژه به عنوان صفت برای اشاره به انسانهای باارزش و پاکدامن به کار میرود.
یعنی چه
در اصطلاح، وقتی کسی را فضیل مینامند، منظور این است که او از نظر اخلاقی یا جایگاه علمی و انسانی، برتر و گرانمایه است و رفتاری پسندیده دارد.
مترادف
واژههای فوق همگی در معنای ارجمندی، داشتن دانش و برتری اخلاقی با فضیل همپوشانی دارند.
متضاد
این کلمات نشاندهنده پستی، دنائت و کمبودهای اخلاقی یا علمی هستند که نقطه مقابل مفهوم فضیل قرار میگیرند.
هم خانواده
این کلمات همگی از ریشه سه حرفی (ف-ض-ل) مشتق شدهاند و مفاهیمی آسیبناپذیر از فزونی و برتری را حمل میکنند.
ریشه
این واژه ریشه در زبان عربی دارد. مفهوم اصلی ریشه سهحرفی «فضل» به معنی زیادت، افزونی، بخشش و برتری داشتن چیزی بر چیز دیگر است که در قالب صفت مشبهه به صورت «فضیل» درآمده است.
جمله سازی
به انگلیسی
در زبان انگلیسی با توجه به سیاق متن، میتوان از صفاتی که پاکدامنی، شرف و برجستگی علمی یا اخلاقی را میرسانند استفاده کرد.
به فارسی
معادلهای سره و اصیل فارسی که میتوانند جایگزین این واژه عربی شوند شامل مواردی چون ارجمند، والامنش، بافضیلت و نیکوکردار هستند.
جمعبندی و توضیح کامل فضیل
واژه «فضیل» یک صفت مشبهه برخاسته از ریشه عربی «فضل» است که وارد زبان فارسی شده و در معنای صاحب کمال، دانشمند، نیکوکار و شریف به کار میرود. این کلمه در ساختار خود به مفهوم فزونی و برتری در ویژگیهای مثبت انسانی اشاره دارد و نقطه مقابل آن کلماتی چون رذیل و فرومایه هستند. با وجود اینکه خود این ساختار دقیقاً در متن قرآن نیامده، ریشه آن بارها با مفاهیم رحمت و برتری الهی یاد شده است.
در بستر تاریخ و ادبیات عرفانی، این نام بیش از هر چیز یادآور شخصیت «فضیل بن عیاض» است؛ عارفی که مسیر زندگیاش از راهزنی به زهد و توبه نصوح تغییر یافت. از این رو، واژه فضیل در فرهنگ اسلامی و ادبی علاوه بر دلالت بر دانشمندی و شرف، به نوعی نماد تحول درونی، پاکی و رسیدن از حضیض به اوج کمال اخلاقی به شمار میرود.