قاعده بینه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل قاعده بینه

قاعده بینه که خلاصه اصطلاح فقهی «البَیِّنَةُ عَلَی المُدَّعِی وَ الْیَمِینُ عَلَی مَنْ أَنْکَرَ» است، یکی از ارکان اصلی نظام قضایی در اسلام و حقوق ایران به شمار می‌رود. بر اساس این قاعده، در هر دعوای حقوقی یا کیفری، وظیفه اولیه ارائه دلیل و آوردن شاهد بر عهده کسی است که ادعایی خلاف اصل را مطرح می‌کند (خواهان یا مدعی). طرف مقابل (خوانده یا منکر) نیازی به اثبات بی‌گناهی یا عدم بدهکاری خود ندارد و اصل بر برائت اوست، مگر اینکه مدعی بتواند بینه (شاهد عادل یا دلیل محکمه‌پسند) ارائه کند.

ریشه این واژه عربی و از ماده «ب ا ن» به معنی روشنایی و آشکار شدن است. در حقیقت، بینه وسیله‌ای است که قاضی به کمک آن حقیقتِ پنهان را کشف و آشکار می‌سازد. نماد ترازو و شمشیر در عدلیه نیز به نوعی به این قاعده اشاره دارد، چرا که قاضی ابتدا باید ادعاها را با بینه درون ترازو بسنجد و سپس حکم صادر کند. این قاعده بیشتر در دعاوی مالی و حق‌الناس کاربرد مستقیم دارد.