یعنی چه
قبیلهگرایی یا تریبالیسم به معنای وفاداری شدید، تعصبآمیز و کورکورانه به طایفه، عشیره، نژاد یا گروه خونی خود است؛ بهطوری که فرد مصالح و منافع گروه خود را بر منافع ملی، قوانین کشوری، شایستهسالاری و عدالت ترجیح میدهد. در جامعهشناسی مدرن، این مفهوم فراتر از ساختارهای سنتی رفته و برای توصیف رفتارهای انحصارطلبانه و گرایشهای شدید و متعصبانه حزب سیاسی، فکری یا اجتماعی نیز به کار میرود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی به صورت «قَبِیلهگِرایِی» (تلفظ واژهشناسی: qabīle-garāyī) خوانده میشود که ترکیبی از واژه عربی قبیله و پسوند گرایی فارسی است.
در جدول
پاسخ دقیق و ده حرفی این مفهوم در جدولهای شرح در متن «قبیله گرایی» است. از واژههای مترادف کوتاهتر مانند عصبیت یا قومگرایی نیز در طراحهای مختلف استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای بیان این مفهوم از واژه Tribalism استفاده میشود که ریشه در کلمه Tribe (به معنی قبیله) دارد.
به عربی
در فرهنگ و زبان عربی، به این نوع تعصب ساختاری و پافشاری بر منافع عشیره، «القبلية» یا «العصبية القبلية» میگویند.
در قرآن
خود واژه «قبیلهگرایی» در قرآن نیامده، اما شکل جمع آن یعنی «قبائل» یکبار در آیه ۱۳ سوره حجرات ذکر شده است: «...وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ...». قرآن اصل تفاوتهای قومی و قبیلهای را صرفاً ابزاری طبیعی برای شناخت متقابل اجتماعی (لتعارفوا) میداند، اما قبیلهگرایی به معنای تفاخر نژادی و عصبیت کور را به شدت رد کرده و تنها معیار برتری انسانها را «تقوا» معرفی میکند.
نماد چیست
قبیلهگرایی یک پدیده رفتاری و جامعهشناختی است و فاقد یک نماد گرافیکی واحد یا باستانی است. با این حال، در طرحهای مفهومی مدرن، گاهی از «توتم» (تندیسهای چوبی و آیینی قدیمی)، «سپرها و نیزههای در هم تنیده» یا «حلقههای بسته و زنجیرهای قومی» به عنوان نشانههای بصری برای نمایش ساختارها و تعصبات قبیلهای استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل قبیله گرایی
قبیلهگرایی یک اصطلاح نوترکیب در زبان فارسی است که از ترکیب واژه عربی قبیله و پسوند فارسی گرایی ساخته شده است. این مفهوم در اصل به وفاداری مطلق، عاطفی و کورکورانه به مناسبات خونی، طایفهای و عشیرهای اشاره دارد؛ پدیدهای که در آن منافع گروهی کوچک بر قوانین کلان جامعه، شایستهسالاری، منافع ملی و عدالت ترجیح داده میشود و زمینهساز پارتیبازی یا خویشاوندسالاری میگردد.
در دنیای امروز و جامعهشناسی مدرن، کارکرد این واژه توسعه یافته است. امروزه رفتارهای انحصارطلبانه در احزاب سیاسی، گروههای فکری، رفتارهای متعصبانه در شبکههای اجتماعی و حتی هواداریهای افراطی که در آن حقیقت فدای همبستگی گروهی میشود را نوعی «قبیلهگرایی مدرن» مینامند.
دیدگاههای دینی و اخلاقی، به ویژه قرآن کریم، اگرچه تفاوتهای قومی و ساختار قبیلهها را برای شناسایی هویت انسانها به رسمیت میشناسند، اما با هرگونه تفوقطلبی، فخرفروشی نژادی و عصبیت جاهلی ناشی از قبیلهگرایی مبارزه کرده و معیار ارزشگذاری انسانی را صرفاً ملاکهای اخلاقی و تقوا میدانند.