معنی
در زبان فارسی امروز، جیب به محفظه یا کیسه کوچکی گفته میشود که برای قرار دادن وسایلی مانند پول، کلید و گوشی همراه در لباس تعبیه میشود. در متون قدیمی و ادبیات کلاسیک، این واژه به معنی چاک پیراهن، یقه و گریبان نیز به کار میرفته است. همچنین در یک معنای منسوخشده فارسی کهن، به مفهوم کینه و خشم نیز آمده است.
یعنی چه
عبارت جیب علاوه بر کاربرد مادی آن به عنوان کیسه لباس، در زبان عامیانه و اصطلاحات روزمره کنایه از وضعیت مالی، ثروت و توانایی پرداخت شخص است؛ به طوری که تعابیری مانند «جیب خالی» یا «جیب پر» مستقیماً به میزان دارایی فرد اشاره دارند.
مترادف
واژههای کیسه و خریطه مترادفهای معنای امروزی آن هستند، در حالی که گریبان و یقه به معنای قدیمی و قرآنی آن اشاره دارند.
متضاد
برای واژه جیب در کتابهای لغت متضاد مستقیم و رسمی ثبت نشده است، اما از نظر مفهومِ پنهانسازی و دربرگیری، میتوان کلماتی مانند بیرون یا آشکار را به عنوان ضدِ معناییِ مجازی در نظر گرفت.
هم خانواده
واژه جیوب جمع عربی آن است. در اصطلاح ریاضی، جِیب به معنی سینوس است که واژه مُجَیب (کسینوس) با آن همخانواده است.
ریشه
این واژه در معنای متداول آن (یقه و کیسه) از ماده عربی «جَیَبَ» به معنی بریدن و ایجاد شکاف وارد فارسی شده و سپس به زبانهای دیگری مانند ترکی و اردو راه یافته است. ریشه دوم آن در معنای کینه، به زبان فارسی باستان و پهلوی بازمیگردد که امروزه کاربردی ندارد.
جمله سازی
به انگلیسی
واژه جیب به دلیل کاربرد گسترده، با تلفظی مشابه (جِب) وارد زبانهای هندوپاکستانی و ترکی شده است.
جمعبندی و توضیح کامل جیب
واژه «جیب» از کلمات کلیدی و جالب در زبان فارسی است که سیر تحول معنایی آشکاری را طی کرده است. این کلمه در اصل از زبان عربی و از ریشهای به معنی شکافتن وارد فارسی شده و در ابتدا به معنای «گریبان و یقه پیراهن» به کار میرفته است؛ چنانکه در آیات قرآن کریم نیز دقیقاً به همین معنایِ گریبان آمده است. با گذشت زمان و تغییر سبک لباسها، معنای آن گسترش یافت و به کیسه کوچکی که روی لباس برای قرار دادن اشیاء دوخته میشود، اطلاق شد.
در فرهنگ و ادبیات فارسی، جیب علاوه بر کاربرد فیزیکی خود، کاربردهای کنایی و نمادین فراوانی پیدا کرده است. این واژه نمادی از وضعیت مادی و دارایی شخصی است و تعابیری همچون جیبِ پر و جیبِ خالی به طور مستقیم به فقر یا ثروت اشاره دارند. همچنین اصطلاحات ادبی زیبایی مانند «سر به جیب مراقبت فرو بردن» در ادبیات عرفانی، نشاندهنده عمق نفوذ این کلمه در فرهنگ اصطلاحات فارسی است.