یعنی چه
تاریخ یمینی (یا کتاب الیمینی) اثری گرانبها به زبان عربی، تألیف ابونصر محمد بن عبدالجبار عُتبی است. این کتاب به شرح رویدادهای اواخر دورهٔ سامانیان و بهویژه پادشاهی ناصرالدین سبکتگین و سلطان محمود غزنوی میپردازد و به دلیل لقب سلطان محمود (یمینالدوله)، به این نام خوانده میشود. این اثر در قرن هفتم هجری توسط ناصح بن ظفر جرفادقانی با نثری فنی و آهنگین به فارسی ترجمه شد.
تلفظ
ترکیب وصفی-اضافی «تاریخِ یَمینی» در زبان فارسی به صورت [تارْ / ری / خِ / یَ / می / نی] خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع و شرح در متن، این کلمه به عنوان پاسخی برای طراحان سؤال با راهنمای «کتابی تاریخی از عتبی در مورد غزنویان» یا «نام دیگر کتاب الیمینی» کاربرد دارد.
به انگلیسی
در منابع مکتوب تاریخی و دایرةالمعارفهای بینالمللی، از این اثر با نویسهگردانی نام اصلی آن یاد میشود.
به فارسی
چون این عبارت یک اسم خاص برای کتابی مشخص است، معادل مستقیمی در زبان عام ندارد؛ اما در ادبیات فارسی با نام «تاریخ عتبی» یا «ترجمهٔ تاریخ یمینی» (اثر ناصح بن ظفر جرفادقانی) شناخته میشود.
در قرآن
ترکیب «تاریخ یمینی» در قرآن کریم وجود ندارد. واژهٔ تاریخ نیز در مصحف شریف نیامده است؛ اما ریشهٔ بخش دوم یعنی «یَمین» و جمع آن «أَیمان» بارها در قرآن به کار رفته که به مفاهیمی چون سوگند، دست راست، و اصطلاح «أصحاب الیمین» (سعادتمندان و راستنشینان قیامت) اشاره دارد.
نماد چیست
این کتاب در قلمرو ادبیات و تاریخنگاری ایران، نماد بارز «نثر مصنوع، متکلف و مرصع» (در نسخهٔ ترجمهٔ فارسی آن) به شمار میرود. همچنین نماد و منبع اصلی مستندسازی جنگها و فتوحات سلطان محمود غزنوی در سرزمین هندوستان است.
جمعبندی و توضیح کامل تاریخ یمینی
کتاب «تاریخ یمینی» که با نام «تاریخ عتبی» نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین منابع تاریخنگاری دوران غزنویان و اواخر عهد سامانی است. این اثر ارزشمند توسط ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی به زبان عربی نگاشته شد و نویسنده به پاس خدمات و به نشانهٔ ستایش از لقب سلطان محمود غزنوی (یمینالدوله)، نام آن را یمینی نهاد. کتاب عتبی به دلیل ثبت جزئیات دقیق فتوحات محمود غزنوی در هند و وقایع دربار، اهمیت تاریخی فراوانی دارد.
در قرن هفتم هجری، ناصح بن ظفر جرفادقانی این اثر را به زبان فارسی برگرداند. ترجمهٔ فارسی این کتاب برخلاف متن اصلی، به شیوهای کاملاً فنی، متکلف و همراه با آرایههای ادبی فراوان نوشته شد، به طوری که در تاریخ ادبیات ایران به عنوان یکی از نمونههای شاخص و نمادین نثر مصنوع شناخته میشود. ارزش این اثر هم از نظر استناد تاریخی و هم از دیدگاه تطور زبان و نگارش فارسی بسیار برجسته است.