عین القطر یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل عین القطر

واژهٔ «عین‌القطر» یک ترکیب اسمی عربی و از اصطلاحات کهن واردشده به زبان فارسی است. این واژه در دو بستر کاملاً متفاوت معنایی کاربرد دارد؛ در وهلهٔ اول، ریشه در ادبیات قرآنی دارد و به چشمه‌ای معجزه‌آسا از مسِ ذوب‌شده و روان اشاره می‌کند که در اختیار حضرت سلیمان قرار گرفته بود و نمادی از فناوری، قدرت و ثروت بی‌کران الهی است.

در بستر دوم که بیشتر در لغت‌نامه‌های سنتی و طب قدیم بازتاب یافته، به روغنِ غلیظ، سیاه و بسیار بدبویی به نام قطران اطلاق می‌شود. این ماده که از صمغ برخی درختان یا مشتقات نفتی به دست می‌آمد، برای مداوای زخم‌ها و بیماری‌های پوستی دام‌ها (به‌ویژه شتران) استفاده می‌شد. به همین جهت، در اشعار فارسی گاهی این کلمه در معنای کناییِ بدبویی شدید و ناگواری به کار رفته است.

باید هشیار بود که برخی منابع مدرن به اشتباه این کلمه را با اصطلاحات هندسی یا نجومی مربوط به «قُطر» دایره یا ستارگان خلط کرده‌اند، در حالی که ریشه و معنای دقیق آن کاملاً متمایز و بر اساس مستندات لغت‌نامه دهخدا، منحصر به مس گداخته و روغن قطران است.