یعنی چه
نوعی تشبیه هنری و مبالغهآمیز است که در آن، جایگاه «مشبه» (چیز اول) و «مشبهبه» (چیزی که به آن تشبیه میکنیم) برعکس میشود. یعنی به جای اینکه امر فرعی را به امر اصلی و قویتر تشبیه کنیم، امر اصلی را به فرعی تشبیه میکنیم تا بگوییم صفتِ مورد نظر در مشبهِ ما آنقدر شدید است که خودش به اصل تبدیل شده است (مانند تشبیه کردنِ نور خورشید به چهره معشوق، به جای تشبیه چهره به خورشید).
تلفظ
این اصطلاح به صورت [تَشْ / بی / هِ / مَقْ / لوب] تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ اصلی در جدول «تشبیه مقلوب» با ۱۰ حرف است. از دیگر نامهای آن میتوان به تشبیه معکوس، عکسالتشبیه و تشبیه منعکس اشاره کرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای این آرایه بلاغی از اصطلاحات Inverted Simile یا Reversed Metaphor/Simile استفاده میشود.
به عربی
در ادبیات و بلاغت عربی این آرایه را «التَّشْبِیهُ الْمَقْلُوب» یا «تشبیه العَکْس» مینامند.
به فارسی
معادلهای فارسی، ساختاری و ریشهای این اصطلاح عبارتند از: تشبیه معکوس، تشبیه منعکس، قلبالتشبیه و عکسالتشبیه. ریشه واژه از دو بخش عربی «تشبیه» (از ریشه ش-ب-ه به معنی مانند کردن) و «مقلوب» (اسم مفعول از ریشه ق-ل-ب به معنی دگرگونشده یا وارونه) تشکیل شده است. همخانوادههای آن شامل شبیه، شباهت، مشبه، قلب، انقلاب، منقلب و قالب هستند. متضاد آن نیز تشبیه کامل، تشبیه مستقیم یا تشبیه اصیل است.
در قرآن
این آرایه در چند آیه از قرآن کریم برای رساندن اوج لجاجتِ کافران یا بیان یک نکته بلاغی دقیق به کار رفته است. بارزترین نمونه آن آیه ۲۷۵ سوره بقره است: «...إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا...» (داد و ستد هم مانند رباست). در حالی که از نظر منطقی باید میگفتند «ربا مثل بیع حلال است»؛ اما برای نشان دادن لجاجت و بديهی جلوه دادن ربا، تشبیه را مقلوب کردند تا بگویند ربا اصل است! نمونههای دیگر مورد بحث در تفاسیر شامل آیه «لَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَىٰ» (آلعمران/۳۶) و آیه «أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ» (نحل/۱۷) است.
جمعبندی و توضیح کامل تشبیه مقلوب
تشبیه مقلوب یا معکوس یکی از ظریفترین و هنریترین آرایههای بیانی در ادبیات و بلاغت است. در تشبیه سنتی و مستقیم، همواره یک امر ضعیفتر (مشبه) را به یک امر قویتر و شاخصتر (مشبهبه) مانند میکنند؛ برای نمونه چهره زیبا را به ماه یا خورشید تشبیه میکنند. اما در تشبیه مقلوب، شاعر یا سخنور برای مبالغه و ادعای اینکه صفت مورد نظر در مشبه به حد کمال و اصالت رسیده، جای این دو رُکن را عوض میکند؛ یعنی خورشید را در درخشندگی به رخ معشوق تشبیه میکند تا نشان دهد زیبایی رخ اصل و منبع اصلی است.
این آرایه علاوه بر شعر کلاسیک فارسی، در متون مقدسی چون قرآن کریم نیز کارکرد بلاغی دقیقی دارد. برای مثال، کافران برای مشروع جلوه دادن ربا، به جای آنکه بگویند «ربا مانند خرید و فروش است»، از تشبیه مقلوب استفاده کرده و گفتند «خرید و فروش هم مثل رباست» تا ربا را اصل و مبنای اقتصادی معرفی کنند. در سنتهای ادبی و هنری، برای این آرایه نماد تصویری مستقلی وجود ندارد اما در نمودارهای ساختاری ادبی آن را با نماد پیکان دوطرفه یا واژگون نمایش میدهند. همچنین در شعر فارسی، تصویر چشمان گل نرگس که به جای چشم معشوق، خودش بیمار و خمار چشم معشوق میشود، از نمادینترین جلوههای این آرایه است.