یعنی چه
در اصطلاح فلسفه اسلامی، حدوث به معنای نو شدن و سابقهٔ عدم داشتن است. میرداماد با ابداع این نظریه مطرح کرد که کل جهان هستی (اعم از مادی و مجرد)، علاوه بر زمان، در مرتبهای بالاتر و فراتر به نام «وعاء دهر» نیز سابقهٔ نبودن داشتهاند. به زبان ساده، عالم در مرتبهٔ وجودی حقتعالی و عقول مجرد، معدوم بوده و سپس در مرتبهٔ دهر پدید آمده است؛ بنابراین عالم مسبوق به عدم دهری است.
تلفظ
این ترکیب فلسفی به صورت «حُدوث» (با ضمه حرف اول) و «دَهْری» (با فتح دال و سکون هاء) خوانده میشود که واژه دوم منسوب به دهر است.
در جدول
پاسخ دقیق این اصطلاح فلسفی در جدول، «حدوث دهری» است که دقیقاً ۸ حرف دارد. از مترادفات آن نیز میتوان به حدوث انفکاکی اشاره کرد.
به انگلیسی
در متون تخصصی و ترجمههای فلسفه اسلامی، برای واژه دهر در مقابل زمان (Temporal)، معمولاً از صفت Aeviternal استفاده میشود.
به فارسی
این اصطلاح یک ترکیب عربی با کاربرد تخصصی در فلسفه اسلامی است که معادل دقیق تککلمهای در فارسی ندارد؛ اما میتوان آن را به «نوپدیدآمدن فرای زمان» یا «پدیدآیی جهان در ظرف ثبات» برگرداند. همخانوادههای آن در فارسی شامل حادث، حدوث، دهر، دهریه و استحداث است.
در قرآن
عین عبارت «حدوث دهری» در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما میرداماد و فلاسفه بعدی مانند امام خمینی معتقدند این نظریه تبیین و تفسیری عقلی و دقیق از آیاتی است که به آفرینش بیسابقه الهی و منزه بودن خداوند از زمان اشاره دارند؛ مانند آیه ۱۱۷ سوره بقره: «بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ».
جمعبندی و توضیح کامل حدوث دهری
«حدوث دهری» یکی از کلیدیترین و عمیقترین نظریات اختصاصی در فلسفه اسلامی است که توسط میرداماد، فیلسوف بزرگ عهد صفوی و معروف به معلم ثالث، برای حل چالش دیرینه میان فلاسفه و متکلمان درباره «حدوث و قدم عالم» پیریزی شد. متکلمان به حدوث زمانی جهان (سابقه عدم زمانی) و فلاسفه به قدم ذاتی آن معتقد بودند؛ میرداماد با تعریف مرتبهای واسط میان زمان و سرمد به نام «دهر»، راه سومی گشود.
بر اساس این نظریه، دهر ظرفِ ثبات و مرتبه طولیِ فراتر از زمان است که کل زمان را در بر میگیرد. جهان مادی و مجردات، اگرچه ممکن است حدوث زمانی نداشته باشند، اما وجود آنها مسبوق به «عدم دهری» است؛ یعنی در رتبه وجودی بالاتر (مرتبه ذات باریتعالی و عقول)، این عالم معدوم بوده و سپس در وعاء دهر پدید آمده است.
این دیدگاه که از آن به حدوث انفکاکی نیز یاد میشود، از ابداعات برجسته میرداماد است و تلاش میکند میان علیت فلسفی و نوآفرینی مستمر الهی پیوند برقرار سازد، به طوری که منزلت توحید تنزیهی و بینیازی خداوند از زمان و مکان کاملاً حفظ شود.