معنی
مرغز در لغتنامههای معتبر فارسی به دو معنی عمده به کار رفته است: نخست، نژادی خاص از بز (بز مرغز) که دارای کرک و پشمی بسیار نرم، بلند و لطیف است. دوم، خودِ آن پشم و کرک ابریشمین که برای بافتن لباسهای قیمتی، شال، عبا و آستر جامه استفاده میشود. همچنین در برخی منابع کهن، به عنوان نام مکان و موضعی در حدود غور و هرات ذکر شده است.
یعنی چه
این واژه در اصل برای توصیف یک ویژگی مادی و طبیعی به کار میرود؛ یعنی مو یا پشم بسیار ظریف، پیچیده و باکیفیتی که از نوعی بز خاص به دست میآید و در نساجی سنتی ارزش بسیار بالایی دارد.
مترادف
در زبان فارسی و فرهنگهای واژگان، کلماتی مانند بز آنقره یا بز کشمیری به دلیل شباهت نژادی و کیفیت پشم به عنوان معادل یا مترادف آن ذکر میشوند. واژه مرعز نیز شکل معرب (عربیشده) همین کلمه است.
تلفظ
این کلمه در منابع اصیل فارسی به دو صورت مَرغُز (با فتح ميم و ضم غين) یا مُرغُز (با ضم ميم و ضم غين) خوانده و تلفظ میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به پشم لطیف حاصل از این نوع بز از واژه Mohair و برای خودِ حیوان از عبارت Angora goat استفاده میشود.
به عربی
واژه مرغز پس از ورود به زبان عربی تغییر شکل یافته و به صورت مَرعَز یا مرعزی استعمال شده است که دقیقاً به همان معنای کرک و پشم لطیف بز است.
به فارسی
معادل خالص و توصیفی این واژه در فارسی امروز، همان کرک لطیف بز یا پشم ابریشمین است که در صنایع دستی کاربرد دارد.
در قرآن
واژه مرغز یک واژه با ریشه فارسی اصیل است و هیچگونه کاربرد، ریشه یا مشتقی در کتاب قرآن و متون دینی عربی ندارد.
نماد چیست
در فرهنگ عامه و صنایع دستی مناطق غربی ایران (مانند کردستان)، بز مرغز و پشم آن نمادی از اصالت، گرما، تکامل صنایع دستی و هنر شالبافی به شمار میرود. از آنجا که این نژاد امروزه در معرض انقراض قرار دارد، ارزش فرهنگی و مادی بسیار بالایی پیدا کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل مرغز
واژه «مرغز» (یا مُرغُز) از واژگان اصیل و کهن زبان فارسی است که به یک نژاد خاص از بز با پشم بسیار نرم، بلند و ابریشمین اشاره دارد. این کلمه علاوه بر خود حیوان، به پشم لطیف و گرانبهایی که از آن به دست میآید نیز اطلاق میشود؛ پشمی که در گذشته برای بافت لباسهای فاخر، شالهای قیمتی و عبا مورد استفاده قرار میگرفته است.
این واژه در جغرافیا و فرهنگ قدیم نیز ریشه دارد و برخی فرهنگنویسان آن را به منطقهای در حدود غور و هرات منسوب کردهاند. مرغز بعدها به شکل «مرعز» وارد زبان عربی شد. امروزه این واژه در صنایع دستی مناطقی مانند کردستان، یادآور هنر رو به فراموشی شالبافی و نمادی از ظرافت و اصالت پوشش سنتی است.