یعنی چه
اصطرلاب شمالی یکی از رایجترین انواع اسطرلابهای مسطح در نجوم قدیم و دوره اسلامی است. در ساخت این ابزار، تصویر افق، صور فلکی و مدارهای آسمانی بر اساس قطب شمال بر روی صفحه (صفيحه) و شبکهٔ مشبک (عنکبوت) طراحی میشد؛ به طوری که مدار رأسالجدی بزرگترین دایرهٔ محیطی آن را تشکیل میداد. منجمان از این ابزار برای سنجش ارتفاع ستارگان، تعیین زمان و محاسبات نجومی در نیمکرهٔ شمالی استفاده میکردند.
تلفظ
این ترکیب وصفی در زبان فارسی به صورت «اِصْ طَ رْ لا بِ شَ ما لی» (es-tor-lābe šo-mā-lī) تلفظ میشود. هرچند امروزه املای آن با «س» (اسطرلاب) نیز بسیار رایج و متعارف است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این واژه با تعداد ۱۲ حرف دقیقاً «اصطرلاب شمالی» یا با املای جایگزین «اسطرلاب شمالی» است که به عنوان ابزار نجوم قدیم یا ستارهسنج سنتی شناخته میشود.
به انگلیسی
معادل مستقیم این اصطلاح تخصصی در زبان انگلیسی Northern Astrolabe است. در زبان عربی که منبع اصلی متون نجوم اسلامی است به آن «الأَسْطُرْلاب الشَّمالي» میگویند.
به فارسی
واژهٔ اصطرلاب ریشهای یونانی (Astrolabos به معنی ستارهیاب) دارد که از طریق پهلوی به عربی و فارسی راه یافته است. معادل واژگانی دقیق آن در فارسی ترکیبی «ستارهیاب شمالی» یا همان «اسطرلاب مَسطَح معمولی» است. واژههای همخانواده آن اصطرلابساز و اصطرلابی (منجم) هستند.
نماد چیست
در فرهنگ و ادبیات کلاسیک فارسی، اسطرلاب به طور کلی نماد دانش نجوم، حکمت، جام جهاننما و پیدا کردن حقیقت است. در ادبیات عرفانی (مانند اشعار مولانا) اسطرلاب نمادی برای سنجش و درک احوال غیب و عشق به شمار میرود. نوع شمالی آن به طور خاص نمادِ ابزارِ هدایت، جهتیابی و ناوبری در نیمکرهٔ مسکون زمین در عهد باستان است.
جمعبندی و توضیح کامل اصطرلاب شمالی
اصطرلاب شمالی (یا اسطرلاب شمالی) یکی از کلیدیترین و رایجترین ابزارهای نجومی در تمدن اسلامی و یونان باستان بوده است. این ابزار به عنوان یک رایانه قیاسی سنتی، به منجمان کمک میکرد تا با تصویرگری دوایر آسمانی بر مبنای قطب شمال، موقعیت ستارگان و خورشید را سنجیده و زمان دقیق را استخراج کنند. ریشه واژه اسطرلاب به زبان یونانی بازمیگردد و به معنای «ستارهیاب» است.
این ابزار ارزشمند علمی علاوه بر کاربرد عملی در دربار شاهان و رصدخانهها، جایگاه ویژهای نیز در ادبیات عرفانی و حماسی ایران داشته و همواره به عنوان نمادی از معرفت، کشف شهود و ابزار سنجش اسرار پنهان جهان به کار رفته است. در جدولهای کلمات متقاطع نیز این عبارت ۱۲ حرفی به عنوان پاسخی برای ابزارهای کهن ستارهشناسی مطرح میشود.