یعنی چه
این اصطلاح کنایه از انسانهای بیاصول، نان به نرخ روز خور و حزبباد است که هیچگونه ثبات شخصیتی و فکری ندارند. آنها همواره جهت وزش باد قدرت و منفعت را میسنجند و مواضع، رفتار و گفتار خود را بهگونهای تنظیم میکنند که بیشترین سود شخصی را ببرند یا جایگاه خود را از دست ندهند.
تلفظ
تلفظ روان این ترکیب کنایی به صورت «نان به نِرخِ روز خور» است که در گفتار عامیانه گاهی اصطلاح فعلی آن یعنی «نان را به نرخ روز خوردن» نیز به کار میرود.
در جدول
در حل جدولهای متقاطع، پاسخ دقیق این عبارت ۱۴ حرفی خودِ «نان به نرخ روز خور» است. واژههای جایگزین و کوتاهتر مانند ابنالوقت، فرصتطلب یا بوقلمونصفت نیز بسته به تعداد خانهها کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Opportunist دقیقترین معادل معنایی است. همچنین اصطلاح کنایی مربوط به کره بودن نان (To know which side one's bread is buttered) شباهت جالبی به منطق این ضربالمثل فارسی دارد.
به عربی
در زبان عربی واژه انتهازی برای توصیف فرد سودجو و کلمه متلون برای کسی که مانند آفتابپرست مدام رنگ عوض میکند، به عنوان دقیقترین معادلها استفاده میشوند.
به فارسی
معادلها و واژگان هممعنی فارسی این اصطلاح شامل تعابیر کنایی و صفتهایی چون بوقلمونصفت، حزبباد، عافیتطلب، منفعتجو و چاپلوس است که همگی بر عدم پایبندی به اصول اخلاقی دلالت دارند.
نماد چیست
در فرهنگ تصویری و کنایی، این ویژگی نماد «آفتابپرست» است که برای همگام شدن با محیط پیرامون سریعاً تغییر رنگ میدهد. همچنین «بادنما» به دلیل چرخیدن به هر سمتی که بادِ قدرت بوزد، نماد دیگری برای این دسته از افراد است.
جمعبندی و توضیح کامل نان به نرخ روز خور
اصطلاح کنایی «نان به نرخ روز خور» ریشه در واقعیتهای اقتصادی بازارهای قدیم دارد؛ جایی که در زمان قحطی، تورم یا آشفتگی، نانوایان نان را نه به قیمت مصوب و عادلانه، بلکه بر اساس نوسانات لحظهای و به سود خود میفروختند. صادق هدایت نیز در اثر معروف خود «حاجیآقا» به زیبایی این اصطلاح را برای توصیف افراد بیاصول به کار برده است.
این عبارت امروزه روانشناسیِ انسانهای مصلحتگرا و ابنالوقت را هدف قرار میدهد که فاقد هرگونه ثبات قدم و یکرنگی هستند. در ادبیات اخلاقی و حتی مفاهیم قرآنی (مانند توصیف منافقین یا کسانی که دینداریشان مشروط به رسیدن خیر و منفعت دنیوی است)، این روحیه به شدت نکوهش شده است.
در نهایت، نان به نرخ روز خواری نماد بارز سقوط اخلاقی، چاپلوسی و ترجیح دادن منافع زودگذر شخصی بر اصول، عقاید و وفاداری است. افراد متصف به این صفت شاید در کوتاهمدت به منفعت برسند، اما در جامعه به عنوان چهرههایی بیاعتبار و بوقلمونصفت شناخته میشوند.