اشکال اربعه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل اشکال اربعه

اصطلاح «اشکال اربعه» یا همان صورت‌های چهارگانه، از ستون‌های اصلی استدلال و قیاس در علم منطق به شمار می‌رود. زمانی که ما دو گزاره یا مقدمه منطقی (صغری و کبری) را کنار هم قرار می‌دهیم تا به یک نتیجه برسیم، نیازمند یک جزء مشترک میان آن دو هستیم که به آن «حد وسط» می‌گویند. بسته به اینکه این حد وسط در مقدمه اول و دوم در جایگاه موضوع (مسندالیه) یا محمول (گزاره) قرار گیرد، چهار حالت یا شکل مختلف پدید می‌آید.

این اشکال چهارگانه به طور مستقیم بر میزان اعتبار و بدیهی بودن نتیجهٔ استدلال اثر می‌گذارند. برای نمونه، «شکل اول» کامل‌ترین و بدیهی‌ترین شکل است که در آن حد وسط، محمولِ مقدمه اول و موضوعِ مقدمه دوم است؛ مانند: «سقراط انسان است (انسان = محمول)، هر انسانی فانی است (انسان = موضوع)؛ پس سقراط فانی است». شکل‌های دوم، سوم و چهارم به ترتیب با تغییر جایگاه این حد وسط تشکیل می‌شوند و برای اثبات صحت خود نیاز به بازگرداندن به شکل اول دارند.

ریشه این اصطلاحِ ترکیبی به ترجمه متون ارسطویی از یونان باستان به زبان عربی برمی‌گردد و از آنجا وارد ادبیات فلسفی و منطق فارسی شده است. اگرچه خود این ترکیب ساختاری در قرآن نیامده، اما کلمات سازنده آن نظیر «اربعه» در آیات مختلف و هم‌خانواده‌های «اشکال» مانند «شاکله» در سوره اسراء به چشم می‌خورند.