معنی
ظهار در لغت از ریشه «ظَهر» به معنی پشت گرفته شده است. در اصطلاح فقهی، نوعی طلاق و جدایی زناشویی در دوران جاهلیت و اوایل اسلام بود؛ به این صورت که مرد به همسرش میگفت: «أنتِ عَلیَّ کَظَهرِ أُمّی» (تو برای من مانند پشت مادرم هستی) و با این عبارت، زن بر مرد حرام میشد.
یعنی چه
این واژه اشاره به یک سنت خرافی و ظالمانه در دوران پیش از اسلام دارد که مردان برای تنبیه یا بیتکلیف نگه داشتن همسر خود از آن استفاده میکردند. با گفتن این کلام، زن نه حق زندگی مشترک با همسرش را داشت و نه میتوانست به طور رسمی طلاق بگیرد و با فرد دیگری ازدواج کند.
ریشه
این کلمه کاملاً عربی است و از ریشه ثلاثی مجرد «ظ هـ ر» به معنی پشت، آشکار شدن و حمایت کردن مشتق شده است که در این اصطلاح خاص، همان معنی «پشت» مد نظر است.
تلفظ
این کلمه با کسره حرف اول یعنی به صورت «ظِهار» تلفظ میشود. در زبان فارسی معمولاً صدای «ظ» مانند «ز» ادا میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی، کلمه «ظهار» به عنوان پاسخ برای راهنماهایی مثل «طلاق دوران جاهلیت» یا «حرام کردن زن در جاهلیت» کاربرد دارد و کلمهای ۴ حرفی است.
به فارسی
برای این اصطلاح خاص فقهی و تاریخی، معادل تککلمهای دقیق در زبان فارسی وجود ندارد، اما میتوان آن را به «پشتگردانی از همسر» یا «طلاق جاهلی» ترجمه و تعبیر کرد.
در قرآن
این واژه و احکام حقوقی آن در آیات ۱ تا ۴ سوره مجادله و آیه ۴ سوره احزاب مطرح شده است. در آیه ۲ سوره مجادله آمده است: «الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ...» (کسانی از شما که با زنان خود ظهار میکنند، آنان مادرانشان نیستند). اسلام این رسم را باطل اعلام کرد و برای بازگشت مرد به زندگی، کفاره سنگینی (آزاد کردن برده، ۶۰ روز روزه یا اطعام ۶۰ فقیر) تعیین نمود.
جمعبندی و توضیح کامل ظهار
واژه «ظهار» نمادی از ساختارهای حقوقی و سنن ظالمانه دوران جاهلیت نسبت به زنان است. در آن دوران، مردان با به کار بردن یک جمله ساده عاطفی و تشبیه همسر خود به محارمشان، حق زندگی مشترک را از زن سلب میکردند، بدون اینکه آزادی لازم برای ازدواج مجدد را به او بدهند. این کار عملاً زن را در وضعیت بلاتکلیفی مطلق و بردهداری مدرن عاطفی قرار میداد.
با ظهور اسلام، این سنت خرافی به شدت محکوم و به طور کامل باطل اعلام شد. قرآن کریم در سوره مجادله صراحتاً اعلام کرد که با این گفتارِ ناپسند، همسرانِ مردان به مادران آنها تبدیل نمیشوند. اسلام برای برچیده شدن این رفتار، مجازات و کفاره بسیار سنگینی قرار داد تا هیچ کس جرئت تضییع حقوق همسر خود را با این کلمات زشت نداشته باشد.
امروزه این اصطلاح تنها جنبه تاریخی و فقهی دارد و در قوانین حقوقی مدرن جایگاهی ندارد، اما بررسی آن در متون دینی نشاندهنده برخورد قاطع و گامبهگام اسلام با خرافات زمانه و تلاش برای احقاق حقوق پایمالشده زنان است.