یعنی چه
صفت نسبی مرکب است و به هر نوع بنا، دیوار یا سازهای گفته میشود که مایهٔ اصلی آن از خشت خام (بلوکهای گلی خشکشده در آفتاب) و ملاط گل باشد و در ساخت آن از مصالح مدرن یا آجر پخته استفاده نشده باشد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت «خِشت وَ گِلی» است که از دو واژهٔ خشت و گل به همراه یای نسبت تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند خشتی، گلین، کاهگلی یا چینهای به عنوان پاسخهای هممعنی کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این مفهوم و مصالح معماری سنتی از واژگان Mud-brick و Adobe استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی به خشت خام «طوب نِيّ» و به هر چیز منسوب به گل «طيني» میگویند.
به فارسی
این واژه ترکیبی از دو کلمه کاملاً پارسی است. خشت از فارسی میانه (پهلوی) xišt به معنی آجر ناپخته و گل از فارسی میانه gil به معنی خاک نمناک گرفته شده است. واژههای مترادف آن شامل گلین، خشتی، کاهگلی و چینهای (برای دیوارهای گلی یکپارچه) است. واژههای خشت، گل، گلین، خشتمال و خشتپز همخانوادههای آن هستند و واژههای آجری، آهنی، بتنی و سنگی متضاد آن به شمار میروند.
نماد چیست
در ادبیات و فرهنگ عامه، خانه خشت و گلی نمادی از سادگی، فروتنی، اصالت سنتی، فقر و محقر بودن در برابر کاخهای مجلل است. همچنین به دلیل مقاومت کم در برابر سیل و باران، نمادی از آسیبپذیری و فانی بودن دنیا و زندگی انسان به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل خشت و گلی
عبارت «خشت و گلی» اصطلاحی اصیل و ریشهدار در زبان فارسی است که برای توصیف بناها، خانهها و دیوارهای ساختهشده از مصالح بدوی و سنتی نظیر خاک نمناک خشکشده در آفتاب و ملاط گل به کار میرود. این واژه از ترکیب دو بخش فارسی میانه یعنی خشت و گل پدید آمده و یادآور معماری کویری و کهن مناطق ایران زمین است.
اگرچه خود این ترکیب وصفی به صورت مستقیم در قرآن کریم نیامده، اما عناصر سازنده آن یعنی «طین» (گل) بارها در داستان آفرینش انسان ذکر شده است. همچنین در آیه ۳۸ سوره قصص به دستور فرعون برای پختن گل جهت ساختن برجی بلند اشاره شده که نمایانگر مفهوم دیرینه آجرپزی و تقابل آن با سازههای ساده گلی است.
از منظر نمادشناسی و ادبی، خشت و گلی بودن همواره یادآور مفاهیمی دوگانه است؛ از یک سو حس اصالت، فروتنی، زندگی صمیمی گذشته و درویشمسلکی را زنده میکند و از سوی دیگر به عنوان مظهر سستی، فقر، محنت و فانی بودن انسان در مواجهه با بلایای طبیعی همچون بارانهای شدید و سیلابها شناخته میشود.