یعنی چه
در علم شیمی فضایی، فضاهمپار ناقرینه به ساختارهایی از یک مولکول گفته میشود که با وجود داشتن فرمول شیمیایی یکسان، آرایش سهبعدی اتمهای آنها به گونهای است که تصویر آینهای یکدیگر به شمار نمیروند. این ترکیبات برعکسِ دستسانها (انانتیومرها)، دارای خواص فیزیکی و شیمیایی متفاوتی مانند نقطه ذوب، جوش و انحلالپذیری هستند. این واژه مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی است.
تلفظ
این عبارت تخصصی به صورت «فَضا-هَم-پارِ نا-قَ-ری-نِه» (fazā-hampāre nā-qarine) خوانده و تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع علمی و کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح دقیقاً ۱۵ حرف دارد. طراحان جدول ممکن است از معادلهای خارجی آن مثل دیاستریومر نیز استفاده کنند.
به انگلیسی
در متون علمی بینالمللی و مقالات زبان انگلیسی، از این واژگان برای اشاره به همپارهای فضایی غیرآینهای استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی دیگر یا ترکیبهای توصیفی این واژه در زبان فارسی شامل «ناقرینهپار» و «فضاهمپار غیرآینهای» است که همگی مفهوم عدم تقارن آینهای در مولکول را میرسانند.
نماد چیست
این مفهوم فرومول یا نماد تکحرفی یا نشانه اختصاری ویژهای در شیمی ندارد؛ بلکه در نامگذاری ساختارهای سه بعدی برای تعیین پیکربندی مراکز کایرال ناهمتقارن آن از نمادهای $R$ و $S$ (سیستم کان-اینگولد-پریلاگ) استفاده میکنند.
جمعبندی و توضیح کامل فضاهمپار ناقرینه
فضاهمپار ناقرینه که در ادبیات جهانی شیمی با نام دیاستریومر (Diastereomer) شناخته میشود، یکی از مفاهیم کلیدی در درک ساختار سهبعدی مولکولها است. برخلاف انانتیومرها که مانند دست چپ و راست تصویر آینهای و همسان یکدیگرند، فضاهمپارهای ناقرینه چنین رابطهای با هم ندارند. همین عدم شباهت آینهای باعث میشود که آنها برخلاف سایر ایزومرهای نوری، ویژگیهای فیزیکی کاملاً مجزایی نظیر نقطه ذوب، جوش و چگالی متفاوت از خود نشان دهند.
این واژه از واژگان مصوب و ساختگی معاصر فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که از ترکیب اجزای «فضا»، «هم»، «پار» (به معنی بخش و سهم، معادل پسوند -mer) و «ناقرینه» تشکیل شده است. شناخت این همپارها در صنایع داروسازی و بیوشیمی اهمیت بالایی دارد، چرا که دو فضاهمپار ناقرینه میتوانند رفتارهای زیستی و درمانی کاملاً متفاوتی در بدن انسان داشته باشند.