یعنی چه
در ادبیات و طب سنتی، این اصطلاح به بیماری مهلک و فرساینده سِل یا حالت جانکاهی اشاره دارد که در آن بدن بیمار در اثر غم و غصه فراوان یا تب ممتد، به تدریج ضعیف، نحیف و ذوب میشود.
تلفظ
این ترکیب عطفی به صورت دِق (با کسر دال و سکون قاف) و سِل (با کسر سین و سکون لام) تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ متداول در جدول برای بیماری فرساینده ریوی یا تب استخوانی قدیمی، «دق و سل» است.
به انگلیسی
در اصطلاح پزشکی مدرن به آن Tuberculosis و در متون کهن انگلیسی به آن Consumption یا Phthisis میگفتند.
به عربی
در زبان عربی برای اشاره به این بیماری عفونی و تب فرساینده از این واژهها استفاده میشود.
به فارسی
معادلها و واژههای جایگزین فارسی آن شامل تبِ لازم، تبِ دق، هزال (لاغری مفرط) و بیماری تحلیلبرنده تن است.
نماد چیست
در ادبیات فارسی، این ترکیب نمادی از درد جانکاه، مظلومیت، سوز و گداز درونی و جان دادن تدریجی در اثر فراق و حسرتهای عمیق است.
جمعبندی و توضیح کامل دق و سل
اصطلاح «دق و سل» یک ترکیب واژگانی ریشهدار در فرهنگ، ادبیات و طب سنتی ایران است که از کنار هم قرار گرفتن دو واژه با ریشه عربی ساخته شده است. کلمه «دق» به معنی باریک و نحیف شدن بدن در اثر تب یا غصه است و «سل» به بیماری عفونی ریوی اشاره دارد که گوشت و رمق بدن را میکشد. در گذشته، به دلیل شباهت نشانههای بیماری سل (مانند لاغری مفرط و تب ممتد) با حالات روحی ناشی از اندوه شدید، این دو کلمه به صورت متمم یکدیگر به کار میرفتند.
این عبارت در ادبیات فارسی بیشتر جنبه استعاری به خود گرفته و برای توصیف حالات افرادی به کار میرود که در اثر مصیبت، عشقهای نافرجام، یا فشارهای روحی سنگین، دچار فرسودگی جسمی و روانی شدید میشوند؛ به طوری که اصطلاح عامیانه «دقمرگ شدن» نیز از همین مفهوم ریشه گرفته است.
در دایرهالمعارفهای حل جدول و واژهنامهها، این ترکیب پنجحرفی به عنوان پاسخ جایگزین برای بیماریهای ریوی کهن، تبهای استخوانی و حالات هزال و لاغری مفرط شناخته میشود و معادل پزشکی مدرن آن بیماری سل (Tuberculosis) است.