یعنی چه
واژه «خاکیان» جمع خاکی، در ادبیات و عرفان به معنی انسانها، آدمیان و موجودات زمینی است که از خاک آفریده شدهاند و مجازاً به مردم متواضع نیز اطلاق میشود. واژه «خاکدان» در اصل به معنی زبالهدان است، اما در اصطلاح ادبی و عرفانی کنایه از دنیا، زمین و جهان مادی (عالم سفلی) دارد که فانی و بیمقدار است.
تلفظ
تلفظ واژه اول به صورت [خا / کِ / یان] (خاکیها، اهالی زمین) و واژه دوم به صورت [خاک / دان] (محل خاک، مجازاً دنیا) است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات و بازیهای فکری، عبارت «خاکیان و خاکدان» دقیقاً یک پاسخ ۱۳ حرفی است که به مفهوم زمینیان و دنیای مادی اشاره دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای معادلسازی مفهوم عرفانی و ادبی خاکیان از واژههای Earthlings یا Mortals استفاده میشود و برای خاکدان اصطلاحات The material world یا Earthly abode به کار میرود.
به فارسی
معادلهای فارسی و کلمات هممعنی برای خاکیان شامل: آدمیان، زمینیان، بشر و فانیان است. معادلهای فارسی برای خاکدان شامل: دنیا، زمین، گیتی، عالم سفلی و مزبله است. متضاد خاکیان واژههایی چون افلاکیان و قدسیان، و متضاد خاکدان عالم علوی و ملکوت است.
نماد چیست
خاکدان در ادبیات فارسی نماد پستی، فانی بودن، مادیگرایی و اسارت روح انسان در بند تعلقات دنیوی است. در مقابل، خاکیان هنگامی که در تقابل با افلاکیان و آسمانیان قرار میگیرد، نماد انسان آگاه و تشنه عروج است که مایل است از این خاکدان تیره به عالم ملکوت پرواز کند. نمونه بارز آن شعر مولاناست که میگوید: این درختان همچون خاکیان، دستها برکردهاند از خاکدان.
جمعبندی و توضیح کامل خاکیان و خاکدان
ترکیب «خاکیان و خاکدان» از جمله اصطلاحات و کنایات عمیق در ادبیات عرفانی و شعر پارسی است. این دو واژه که ریشه در زبانهای کهن ایرانی (اوستایی و پهلوی) دارند، بر پایه عنصر «خاک» ساخته شدهاند تا سرشت مادی و فانی انسان و جهان پیرامون او را یادآور شوند. خاکیان اشارت به کالبد زمینی انسان دارد و خاکدان، بیارزشی و کوچکی دنیا را در برابر عظمت جهان مابعدالطبیعه و عالم علوی به تصویر میکشد.
در نگاه عارفانی چون مولانا، حافظ و عطار، خاکدان مایه اسارت و پستی روح تشنه انسان است، اما همین خاکیان با ممارست و سلوک میتوانند دستهای خود را از اعماق این خاکدان به سوی ملکوت بلند کرده و به مرتبه افلاکیان برسند. مفاهیم متناظر با این دو واژه در فرهنگ قرآنی نیز به فراوانی یافت میشود؛ آنجا که از آفرینش بشر از خاک (تراب) و فریبنده بودن کالای دنیا سخن به میان میآید.