یعنی چه
خم قیراندود به خمره بزرگ و درازی گفته میشود که جداره داخلی یا بیرونی آن را با قیر یا زفت (شیره مومی درختان) میپوشاندند. این کار برای عایقبندی و جلوگیری از نشت مایعاتی مانند شراب، سرکه و روغن از منافذ سفال انجام میشد. به دلیل داشتن انتهای تیز و مخروطی، این خمها روی زمین نمیایستادند و آنها را در خاک دفن میکردند تا خنک و پنهان بمانند.
تلفظ
این عبارت به صورت [خُ مِ قی ران دود] (khom-e qīr-andūd) تلفظ میشود که یک ترکیب وصفی شامل واژه «خُم» و صفت مفعولی «قیراندود» است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این واژه با توجه به تعداد حروف میتواند خودِ «خم قیراندود» (۱۰ حرف) یا معادلهای آن مانند «دن» (۲ حرف) و «خم مزفت» باشد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این نوع خمرههای باستانی عایقبندی شده، از اصطلاحات Tarred amphora یا Tar-coated wine jar استفاده میشود.
به فارسی
معادلها و واژههای هممعنی فارسی و معرب آن شامل «دَن» (خم بزرگ)، «خمِ مُزَفَّت» (اندوده به زفت)، «خمِ مُقَیَّر» (قیراندود) و «قاراندود» است. واژههای همخانواده آن نیز خمره، خمخانه، قیر و اندودن هستند.
نماد چیست
در ادبیات عرفانی و کلاسیک فارسی (بهویژه در اشعار حافظ، خاقانی و منوچهری تحت عنوان دَن)، این واژه نماد رازهای سر به مهر، مستی عمیق، گوشهنشینی و انباشتگی اندوه یا اسرار است؛ چرا که این خمها برای پنهان ماندن و خنک ماندن در دل خاک مدفون میشدند.
جمعبندی و توضیح کامل خم قیراندود
خم قیراندود یک ظرف سفالی بزرگ، کشیده و مخروطیشکل در ایران باستان و سدههای میانه بوده که به دلیل منافذ طبیعی سفال، جدارههای آن را با لایهای از قیر یا زفت عایقبندی میکردند. این کار مانع از ترشح و هدررفت مایعات باارزشی چون شراب، روغن و سرکه میشد. به علت ساختار خاص و تهِ تیز این خمرهها، امکان قرار دادن آنها روی سطح صاف وجود نداشت و ناگزیر آنها را در دل خاک دفن میکردند که این امر به خنک ماندن محتویات آن نیز کمک میکرد.
این واژه اگرچه در متن قرآن کریم نیامده، اما در احادیث نبوی تحت عنوان «مُزَفَّت» یا «مُقَیَّر» شهرت دارد؛ جایی که در صدر اسلام به دلیل سرعت بالای تخمیر مایعات در این ظرفها، از نوشیدن در آنها نهی شده بود. در شعر و ادب پارسی، این ظرف با نام «دن» نیز شناخته میشود و به دلیل مدفون بودن در خاک، به استعارهای برای درونگرایی، حفظ اسرار مگو، و تحمل رنجهای پنهانی بدل شده است.