یعنی چه
تجسیم به معنای به جسم نسبت دادن چیزی، پیکرگردانی و مادیسازی مفاهیم ذهنی یا فرامادی است. در اصطلاح کلامی و مذهبی نیز به معنای اعتقاد به جسمانیت، داشتن اندام یا شکل مادی برای خداوند است که در مذاهب اسلامی مورد بحث و نقد قرار میگیرد.
تلفظ
این واژه به صورت فتحة حرف اول (تَ)، سکون حرف دوم (ج)، کسر حرف سوم (س) و امتداد ی و میم تلفظ میشود: [taj-sim].
به انگلیسی
در بافتارهای فلسفی و کلامی بیشتر از واژه Anthropomorphism برای انسانانگاری خدا و از Corporealization برای مادی کردن امور استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی و از مصدر باب تفعیل است که در زبان عربی نیز به همان معنای مادیسازی یا اعتقاد به جسمانیت خدا به کار میرود.
به فارسی
برابرهای فارسی این واژه شامل جسمانگاری، تجسد، پیکرگردانی، مادیسازی و عینیسازی است. ریشه آن عربی (ج س م) بوده و با واژههایی چون تجسم، مجسم، جسم و اجسام همخانواده است. متضادهای آن نیز تنزیه (پاک دانستن خدا از صفات مادی) و تجرید هستند.
در قرآن
عین واژه «تجسیم» در قرآن کریم ذکر نشده است؛ اما در مباحث تفسیری، آیاتی که صفات مادی مانند دست (ید) یا چشم (عین) را به خدا نسبت میدهند، زمینهساز بحث تجسیم در تاریخ اسلام شدهاند. متکلمان شیعه با استناد به آیه «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» هرگونه تجسیم را رد میکنند.
نماد چیست
این واژه مفهوم یا نماد تصویریِ باستانی و رسمیِ خاصی در فرهنگها ندارد، مگر در هنرِ معاصر که مجسمه، تندیس یا المانهای حجمدار را نمادی از تجسیمِ یک فکر، ایده یا باور انتزاعی میدانند.
جمعبندی و توضیح کامل تجسیم
واژه «تجسیم» از ریشه عربی «جسم» و در باب تفعیل، به معنای مادیسازی، عینیسازی و بخشیدن شکل و پیکر مادی به امور انتزاعی و فرامادی است. این مفهوم در ادبیات و هنر به معنای مجسم ساختن افکار و احساسات به کار میرود، اما بیشترین شهرت خود را در علم کلام و عقاید اسلامی دارد.
در حوزه مذهب و کلام، تجسیم به معنای اعتقاد به جسم بودن خداوند و داشتن اعضا و جوارح مادی است. این دیدگاه مادیگرایانه در تاریخ اسلام همواره مورد نقد جدی علما و مفسران، بهویژه مکتب اهلبیت (ع) قرار داشته است. آنان با تکیه بر تنزیه الهی، هرگونه شباهت میان خالق و مخلوق را باطل میدانند.
اگرچه در متن قرآن کریم مستقیماً از لفظ تجسیم استفاده نشده، اما رویکرد قرآنی در مواجهه با صفات الهی همواره بر پایه پیراستن ذات خدا از محدودیتهای مادی استوار است و تأویل صحیح آیات متشابه، مانع از سقوط در دام تفکر تجسیم و انسانانگاری میشود.