یعنی چه
این عبارت در ادبیات و طب سنتی به ترکیب دو صمغ گیاهی مشهور یعنی «صبر زرد» (عصاره خشکشده آلوئهورا) و «مُرّ مکی» (صمغ درختچه مر) اشاره دارد. این دو ماده به دلیل طعم فوقالعاده تلخ خود شناخته میشوند و در گذشته برای مصارف درمانی یا به عنوان کنایه از سختی و تلخی روزگار به کار میرفتهاند.
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول درباره داروها یا صمغهای گیاهی بسیار تلخ قدیمی، کلمه شش حرفی «صبر ومر» یا اجزای آن مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این دو ماده دارویی و گیاهی از ترکیب واژگان آلوئه (جهت صبر زرد) و مُر استفاده میشود.
به عربی
این واژه ریشه در زبان عربی دارد و در متون طب اسلامی به همین صورت برای توصیف این دو صمغ گیاهی تلخ به کار میرود.
به فارسی
در منابع کهن فارسی، برای بخش اول (صبر) معادل «شَبیار» یا «چادروا» و برای بخش دوم (مُرّ) گاهی واژه «بول» ذکر شده است، هرچند امروزه بیشتر با همان نامهای اصلی یا آلوئهورا شناخته میشوند.
در قرآن
عین ترکیب «صبر و مر» در متن قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، واژه «صبر» در معنای اخلاقی آن یعنی شکیبایی و استقامت، بیش از صد بار در آیات متعددی مانند «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ» آمده است، ولی واژه «مُرّ» در قرآن کاربردی ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل صبر ومر
عبارت «صبر و مر» یک واژه واحد نیست، بلکه معطوف ساختن دو صمغ گیاهی معروف در طب سنتی به یکدیگر است. «صبر» یا همان صبر زرد، عصاره غلیظ و خشکشده گیاه آلوئهورا است و «مُرّ» یا مر مکی، صمغ رزینی معطری است که از درختچهای بومی در شبهجزیره عربستان و آفریقا به دست میآید. وجه مشترک بارز این دو ماده، تلخی مفرط و شدید آنهاست.
در فرهنگ عامه و طب قدیم، ترکیب این دو صمغ کاربردهای ویژهای داشته است؛ برای نمونه مادران برای از شیر گرفتن کودکان (فطام)، سینه خود را به این ترکیب تلخ اما بیضرر آغشته میکردند. همچنین در ساخت سرمههای چشم و درمان برخی زخمها کاربرد داشت.
علاوه بر جنبههای طبی، این ترکیب وارد ادبیات کنایی فارسی نیز شده است. چشیدن یا خوردن «صبر و مر» نمادی از تحمل مصائب سنگین، چشیدن تلخیهای عمیق روزگار و کنایه از غایت سختی و مرارت در زندگی به شمار میرود.