یعنی چه
امشاسپند در لغت به معنی «جاودان پاک»، «مقدس بیمرگ» یا «نامیرای فزونیبخش» است. در اصطلاح دین زرتشتی (مزدیسنا)، به شش فرشتهٔ مقرب یا فروزهها و صفات اصلی اهورامزدا گفته میشود که واسط بین خالق و مخلوق هستند. هرکدام از آنها مظهر یکی از صفات اخلاقی خداوند و پاسدار یکی از عناصر طبیعت در جهان مادی به شمار میروند.
تلفظ
این واژه در زبان اوستایی به صورت «اَمِشَه سپِنتَه» (Aməša Spəṇta) و در زبان پهلوی (فارسی میانه) به صورت «امهرسپند» یا «اماهراسپند» تلفظ و نگارش میشده است.
در جدول
در حل جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ واژهٔ «امشاسپند» دقیقاً ۸ حرف دارد. همچنین نامهای هریک از این شش فرشته (بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسفند، خرداد، امرداد) نیز به عنوان پاسخهای جایگزین برای فرشتگان زرتشتی کاربرد دارند.
به انگلیسی
در منابع انگلیسی و پژوهشهای ایرانشناسی غربی، این واژه را به صورت مستقیم Amesha Spenta مینویسند یا برای تقریب ذهنی مخاطب، از اصطلاح Archangels (فرشتگان مقرب) استفاده میکنند.
به فارسی
برگردان واژه به فارسی امروز شامل اصطلاحاتی چون «جاودانان مقدس»، «پاکتنان بیمرگ» و «فرشتگان مقرب» است. واژهٔ امشاسپند از دو جزء اوستایی تشکیل شده است: «اَمِشَه» به معنی بیمرگ و جاودان (همخانواده با مرگ و نامیرا) و «سِپنتَه» به معنی مقدس و فزونیبخش (همخانواده با اسفند و سپنتا).
در قرآن
خودِ کلمهٔ «امشاسپند» یا صورت پهلوی آن در متن قرآن کریم به کار نرفته است. با این حال، از دیدگاه پژوهشهای تطبیقی ادیان، مفهوم و جایگاه آنها شباهت زیادی به «ملائکهٔ مقرب» (مانند جبرئیل، میکائیل و...) یا تجلی صفات الهی در تفکر اسلامی دارد.
نماد چیست
هر یک از امشاسپندان ششگانه مظهر یک مفهوم معنوی و پاسدار یک عنصر مادی هستند: بهمن نماد منش نیک (پاسدار چهارپایان)، اردیبهشت نماد راستی (پاسدار آتش)، شهریور نماد شهریاری آرزوشده (پاسدار فلزات)، اسفند نماد فروتنی (پاسدار زمین)، خرداد نماد کمال (پاسدار آبها) و امرداد نماد بیمرگی (پاسدار گیاهان) است. اهورامزدا در رأس آنها قرار دارد و عدد هفت را کامل میکند. همچنین سنت چیدن سفرهٔ هفتسین در نوروز، در اصل نمادی باستانی برای دعوت و حضور این هفت نمادِ امشاسپندان در آغاز سال نو بوده است.
جمعبندی و توضیح کامل امشاسپند
واژه کهن «امشاسپند» ریشه در عمیقترین لایههای فرهنگ و جهانبینی ایران باستان دارد. این اصطلاح که از زبان اوستایی به یادگار مانده، نشاندهنده شش فرشته مقرب یا شش جلوه از فروزهها و صفات پاک اهورامزدا است که هرکدام وظیفه پاسداری از یکی از عناصر حیاتی طبیعت (مانند خاک، آب، آتش، گیاهان، جانوران و فلزات) را بر عهده دارند و در عین حال، نماد ارزشهای اخلاقی والایی چون اندیشه نیک، راستی، بردباری و کمال هستند.
نامهای این امشاسپندان (بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسفند، خرداد و امرداد) امروزه بخش مهمی از گاهشماری و نامگذاری ماههای ایرانی را تشکیل میدهند. این پیوستگی فرهنگی نشان میدهد که چگونه مفاهیم مینوی و طبیعی در سنت ایرانی با یکدیگر پیوند خوردهاند، تا جایی که حتی آیینهای پرآوازی مانند سفره هفتسین نوروزی نیز در اصل نمادی برای خوشآمدگویی و دعوت از این انوار پاک و برکتبخش به خانه و زندگی زرتشتیان بوده است.
اگرچه این واژه اختصاصاً در حوزه دین مزدیسنا تعریف میشود و در متون دینی دیگر مانند قرآن به طور مستقیم منعکس نشده، اما ساختار مفهومی آن به عنوان کارگزاران الهی و مهینفرشتگان، کاملاً با باورهای توحیدی دیگر ادیان درباره ملائکه مقرب همخوانی دارد و بررسی آن دریچهای روشن به سوی درک ریشههای عمیق اخلاق و ستایش طبیعت در ایران باستان میگشاید.