یعنی چه
در اصطلاح دستور زبان، تجوید و آواشناسی، نشانهای حرکتی (اعراب) به شکل «ـُ» است که بالای حرف قرار میگیرد و واکه کوتاه «اُ» (در فارسی) یا «u» (در عربی) را تولید میکند. در لغت نیز به معنی پیوستن و گرد آوردن است زیرا هنگام تلفظ آن، لبها جمع میشوند.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه در زبان فارسی «ضَمْه» یا «ضَمَّه» (zamme) است و حرفی که این حرکت را بپذیرد، در اصطلاح «مضموم» نامیده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این نشانه حرکتی معمولاً خود واژه ۳ حرفی «ضمه» یا معادل فارسی آن «پیش» است.
به انگلیسی
در منابع انگلیسی زبان، برای اشاره به این علامت از وامواژه تخصصی Damma یا توصیف ساختاری Short vowel sign for 'u' استفاده میشود.
به عربی
در نحو و تجوید عربی، این حرکت «الضَّمَّة» نام دارد که نشانه اصلی حالت اعرابی «رفع» (مرفوع بودن کلمه) نیز به شمار میرود.
به فارسی
در دستور زبان فارسی اصیل و سنتی، به جای واژه عربی ضمه، از اصطلاح «پیش» استفاده میشود که موقعیت قرارگیری تقریبی یا جهت حرکت لبها را تداعی میکند.
نماد چیست
نماد گرافیکی این حرکت به صورت یک واو کوچک در بالای حروف (ـُ) درج میشود. در رسمالخط قرآنی، تکرار یا ترکیب این نماد نشاندهنده تنوین ضمه نیز میباشد.
جمعبندی و توضیح کامل ضمه
واژه «ضمه» یکی از ارکان اصلی اعرابگذاری و حرکات دهگانه در زبان و خط عربی و فارسی است. این نشانه از ریشه عربی «ض م م» به معنای گردآوردن و جمع کردن گرفته شده است؛ علت این نامگذاری، حالت غنچه شدن و جمع شدن لبها در هنگام ادای صدای این واکه کوتاه است. حرفی که این حرکت را بر روی خود داشته باشد در ادبیات عرب و فارسی، «مضموم» نامیده میشود.
در نظام حرکات خط عربی، ضمه در تقابل با نشانههای دیگری چون فتحه (زبر)، کسره (زیر) و سکون قرار دارد. همچنین در دانش نحو عربی، این علامت نقش کلیدی به عنوان نشانه اصلی رفع (مرفوع بودن کلمات) ایفا میکند. در رسمالخط قرآن کریم نیز از این علامت به وفور برای هدایت قاری به تلفظ درست و فصیح آیات استفاده میشود.