یعنی چه
عبارت «ث ذ ظ» یک واژهٔ مستقل با معنای لغوی نیست، بلکه در دانش زبانشناسی، آواشناسی و تجوید قرآن به مجموعهای از سه حرف الفبای عربی و فارسی اشاره دارد که به «حروف لَثَوی» (Interdental letters) یا نوکزبانی معروف هستند. علت این نامگذاری مجاورت مخرج خروج صدای آنها با لثه است؛ به این صورت که هنگام تلفظ دقیق آنها، نوک زبان با لبهٔ دندانهای پیشین جلو در آروارهٔ بالا تماس پیدا میکند.
تلفظ
در عربی فصیح و تجوید، این سه حرف به صورت نوکزبانی تلفظ میشوند؛ «ث» مانند th در واژه three، «ذ» مانند th در واژه this، و «ظ» به صورت ذالِ پرحجم و تفخیمشده ادا میشود. اما در زبان فارسی، این تمایز آوایی وجود ندارد و «ث» کاملاً مانند «س»، و حروف «ذ» و «ظ» مانند «ز» تلفظ میشوند.
در جدول
در جدولهای متقاطع و طراحان معما، در پاسخ به راهنمای «حروف لثوی» یا «سه حرف هممخرج نوکزبانی»، عبارت «ث ذ ظ» به عنوان یک پاسخ ۳ حرفی مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در اصطلاحات زبانشناسی بینالمللی و انگلیسی، به این دسته از حروف که با قرار گرفتن زبان بین دندانها ادا میشوند، Interdental letters یا Dental fricatives میگویند.
به عربی
در ادبیات عرب و دانش تجوید قرآنی، این سه حرف دقیقاً تحت عنوان «الحروف اللثویة» دستهبندی و شناخته میشوند.
در قرآن
این سه حرف در کلمات و آیات بیشماری از قرآن کریم (مانند ثم، ذلک، ظلموا) تکرار شدهاند. در قواعد تجوید قرآن، این حروف احکام ویژهای دارند؛ برای نمونه هرگاه دو حرف از این گروه به صورت ساکن و متحرک پشت سر هم بیایند، «ادغام متجانسین» رخ میدهد؛ مانند عبارت «یَلْهَثْ ذلِکَ» که در قراءت به صورت «یَلْهَذّ ذلِکَ» خوانده میشود.
نماد چیست
در الفبای آواشناسی بینالمللی (IPA)، هر یک از این حروف نماد مشخصی دارند: حرف «ث» با نماد [θ] (سایشی دندانی بیواک)، حرف «ذ» با نماد [ð] (سایشی دندانی واکدار) و حرف «ظ» با نماد [ðˁ] (حرف تأکیدی و تفخیمشده در عربی) نشان داده میشود. همچنین در علم حروف و ابجد، «ث» نماد عدد ۵۰۰، «ذ» نماد عدد ۷۰۰ و «ظ» نماد عدد ۹۰۰ است.
جمعبندی و توضیح کامل ث ذ ظ
عبارت «ث ذ ظ» یک کلمهٔ مستقل معنایی در زبان فارسی یا عربی نیست، بلکه یک اصطلاح ساختاری و آواشناختی در علوم تجوید و زبانشناسی است که به سه حرف «ث»، «ذ» و «ظ» اشاره دارد. این سه حرف به دلیل داشتن مخرج مشترک در دهان، یعنی تولید صدا از طریق تماس نوک زبان با لبهٔ دندانهای پیشین بالا، در یک گروه واحد به نام «حروف لثوی» قرار میگیرند.
اگرچه در زبان فارسی تفاوت آوایی میان این حروف و حروف دیگری مانند «س» یا «ز» وجود ندارد و ایرانیان آنها را یکسان تلفظ میکنند، اما در زبان عربی فصیح و قرائت قرآن، رعایت مخرج لثوی آنها برای حفظ معنا و فصاحت کلام الزامی است. این حروف علاوه بر اهمیت آوایی، در سیستم حساب ابجد نیز دارای ارزش عددی مجزا (۵۰۰، ۷۰۰ و ۹۰۰) هستند.