معنی
در زبان فارسی معیار، این ترکیب یک اصطلاح کنایی و صفتی منفی است که برای توصیف افراد بیشرم، گستاخ، لجوج و حرفنشنو به کار میرود. در متون کهن یا پزشکی قدیم نیز گاه به معنای نابینا یا فرد مبتلا به آبمروارید استفاده شده است.
یعنی چه
این اصطلاح به فردی اشاره دارد که پردههای حیا و احترام اجتماعی را در هم شکسته و در برابر بزرگتر یا قانون، با وقاحت و خیرهسری ایستادگی و تمرد میکند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «چَشم» (با فتحه چ) و «سِفید» (با کسره س) تشکیل شده است که با کسرهٔ اضافه به یکدیگر متصل میشوند.
در جدول
در معماها و جداول کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «گستاخ و بیحیا» یا واژهای ۷ حرفی، خودِ عبارت «چشم سفید» یا مترادفهای آن مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
برای انتقال این مفهوم کنایی در زبان انگلیسی، از صفاتی استفاده میشود که بار معنایی وقاحت، بیشرمی و گستاخی را میرسانند.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، اصطلاحات کنایی دقیقی وجود دارد که مفهوم از بین رفتن شرم و رویِ زیاد را کاملاً همراستا با اصطلاح فارسی منتقل میکنند.
نماد چیست
در فرهنگ اجتماعی ایران، این واژه نماد زیر پا گذاشتن حرمتها، نافرمانی (بهویژه فرزند از والدین) و از بین رفتن شرم است. از سوی دیگر، در ادبیات کهن و بر اساس ریشهٔ قرآنی آن در داستان حضرت یعقوب (ع)، سفید شدن چشم نمادی از اندوه مفرط، گریهٔ طولانی و فراق جانسوز است.
جمعبندی و توضیح کامل چشم سفید
ترکیب «چشم سفید» در زبان فارسی امروز یک اصطلاح کنایی و گفتاری با بار معنایی منفی است. این صفت معمولاً برای توصیف افراد گستاخ، بیحیا، پررو و تمردکننده به کار میرود؛ کسانی که در روابط اجتماعی خود، مرزهای احترام و شرم را رعایت نمیکنند. ریشهٔ تصویری این کنایه احتمالاً به خیره شدن و پلک نزدن افراد لجوج برمیگردد که باعث میشود سفیدی چشم بیشتر نمایان شود.
جالب اینجاست که این ترکیب در متون کهن و ادبیات کلاسیک معنای دیگری نیز داشته است. برای نمونه در قرآن کریم (آیه ۸۴ سوره یوسف)، عبارت «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ» به سفید شدن چشم حضرت یعقوب در اثر شدت گریه و اندوه فراق اشاره دارد که در آنجا کاملاً معنای حقیقی (نابینایی و کدر شدن قرنیه) دارد و فاقد هرگونه بار معنایی گستاخی یا بیادبی است. بنابراین، معنای امروزی آن یک تحول زبانی و عامیانه به شمار میرود.