یعنی چه
اخلاط چهارگانه یا اخلاط اربعه در طب سنتی یونانی و ایرانی به چهار مایع اصلی درون بدن انسان گفته میشود که شامل خون (دم)، صفرا، بلغم و سودا است. بر اساس این نظریه کهن، منشأ این مایعات از هضم غذا در کبد است و حفظ تعادل و نسبت مشخص میان آنها، ضامن سلامت جسمی و روانی فرد به شمار میآید، در حالی که کم یا زیاد شدن هر یک عامل بروز بیماری است.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت «اَخْلاطِ چَهارْگـانِه» (Axlaate Chahaargaaneh) است که در آن اخلاط جمع تکسیری واژه خِلط است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، عبارت «از اخلاط چهارگانه» میتواند به خود این مفهوم یا به صورت تفکیکی به هر یک از ارکان آن یعنی دم، صفرا، بلغم یا سودا اشاره داشته باشد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی و تاریخ پزشکی غرب، به این مفهوم «Four Humors» یا «Humours» میگویند و مکتب فکری آن را با اصطلاح «Humoralism» یا «Humoral theory» میشناسند.
در قرآن
عبارت «اخلاط چهارگانه» یا نامهای اختصاصی آنها به عنوان یک سیستم پزشکی در متن قرآن کریم ذکر نشده است. با این حال، برخی از مفسران سنتی بر اساس رویکردهای تفسیری، آیاتی که به طبع، مزاج یا آفرینش انسان اشاره دارند را با این نظریه مرتبط دانستهاند که یک برداشت تفسیری است و نص صریح قرآنی به شمار نمیرود. البته در احادیث طبی و روایات اهل بیت (ع) به چهار طبع وجودی انسان اشاره شده است.
نماد چیست
در جهانبینی طب سنتی، هر یک از این اخلاط نماد یک عنصر طبیعی و یک فصل هستند: خون (دم) نماد هوا، بهار و طبع گرم و تر؛ صفرا نماد آتش، تابستان و طبع گرم و خشک؛ سودا نماد خاک، پاییز و طبع سرد و خشک؛ و بلغم نماد آب، زمستان و طبع سرد و تر است.
جمعبندی و توضیح کامل از اخلاط چهارگانه
اخلاط چهارگانه (شامل دم، صفرا، بلغم و سودا) شالوده و بنیان طب سنتی و کهن را تشکیل میدهند. این نظریه که ریشه در فلسفه و پزشکی یونان باستان (مکاتب بقراط و جالینوس) دارد، بعدها توسط دانشمندان و پزشکان جهان اسلام مانند ابنسینا توسعه یافت و مبنای تشخیص و درمان بیماریها قرار گرفت.
بر اساس این دیدگاه، هر خلط دارای ویژگیها و مزاج خاصی است که با عناصر چهارگانه طبیعت (آب، باد، خاک و آتش) و فصول سال تناظر دارد. حفظ تعادل کیفی و کمی این اخلاط در بدن، حالت اعتدال مزاج و سلامتی را به همراه دارد و غلبه یا سوءمزاج هر یک از آنها زمینهساز بیماریهای جسمی و روحی گوناگون میشود.
اگرچه این نظریه در پزشکی مدرن جایگاهی ندارد و با یافتههای نوین سلولی و هورمونی جایگزین شده است، اما کماکان به عنوان یکی از مهمترین بخشهای تاریخ علم پزشکی و فرهنگ اصطلاحات جدول و لغتنامه شناخته میشود.