یعنی چه
این واژه در لغتنامهها دو کاربرد دارد: نخست به عنوان اسم که جمع ضرس است و به دندانهای انتهای دهان که برای خرد کردن غذا به کار میروند اشاره دارد. دوم به عنوان مصدر باب افعال که معنی آشفته کردن، پریشان کردن یا خاموش ساختن کسی را میدهد.
تلفظ
تلفظ این واژه در حالت اسمی با فتح همزه (Aḍrās) به معنی دندانها، و در حالت مصدری با کسر همزه (Eḍrās) به معنی به قلق افکندن است.
در جدول
کلمه «اضراس» پنج حرف دارد و در جدولهای کلمات متقاطع معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنماهای 'دندانهای آسیاب' یا 'جمع ضرس' کاربرد دارد.
به انگلیسی
برای اشاره دقیق به دندانهای آسیاب انتهای دهان از واژه Molars و برای مفهوم عام دندانها از Teeth استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی این واژه خود یک کلمه اصیل و جمع تکسیر برای «ضِرس» است که به دندانهای طواحن و نواجذ نیز اطلاق میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی مستقیم این واژه در کلام امروزی 'دندانهای آسیاب' یا 'دندان کرسی' است و در معنای مصدری قدیمی آن، معادل 'آشفته کردن' یا 'خاموش کردن' به کار میرود.
در قرآن
خود واژه «اضراس» با این رسمالخط در متن قرآن کریم نیامده است، اما در علم تجوید و قرائت قرآن کاربرد بسیار مهمی دارد؛ چرا که مخرج تلفظ حرف «ضاد» از برخورد کناره زبان با دندانهای اضراس (آسیا) شکل میگیرد و به آن حرف ضرسی میگویند.
نماد چیست
این واژه به دلیل ریشهاش (گاز گرفتن سخت) در ادبیات و کنایات عرب و فارسی نماد استحکام و قاطعیت است؛ همانطور که در عبارت معروف «به ضرس قاطع» به معنی سخن گفتن از روی یقینِ محکم و تزلزلناپذیر جلوه میکند.
جمعبندی و توضیح کامل اضراس
واژه «اضراس» یک کلمه ریشهدار عربی است که وارد زبان فارسی شده و دو وجهه معنایی دارد. در رایجترین کاربرد خود، این کلمه اسم جمع برای «ضِرس» بوده و به معنای دندانهای آسیاب یا کرسی انتهای دهان است که وظیفه خرد کردن غذا را بر عهده دارند. در کاربرد دوم و کمتر شنیده شده، به صورت مصدر باب افعال (اِضراس) به معنی پریشان کردن یا ساکت نمودن کسی استفاده میشود.
این کلمه اگرچه به طور مستقیم در متن قرآن کریم ثبت نشده، اما در حوزه علوم قرآنی و به ویژه علم تجوید اهمیت بالایی دارد؛ زیرا دندانهای اضراس به عنوان مخرج اصلی تلفظ حرف «ضاد» شناخته میشوند. همچنین در ادبیات فارسی، ریشه این واژه تداعیکننده محکم بودن و استواری است که نمود آن را میتوان در اصطلاح مشهور «به ضرس قاطع» به معنای با قاطعیت و یقین کامل مشاهده کرد.