یعنی چه
عرقی که بهدلیل دوندگی، تلاش زیاد، کار بدنی سنگین یا مشقت فراوان بر بدن و پیشانی جاری میشود. در مفهوم کنایی، این عبارت به معنای کوشش خالصانه، مجاهدت، کسب روزی حلال و نان بازو خوردن است؛ یعنی چیزی که از سختکوشی به دست میآید و هم معنای واقعی عرق بدن هنگام کار و هم معنای مجازی ثمرهٔ زحمت را در بر میگیرد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت واژهبهواژه شامل «عَرَق» (عربی، با فتح عین و راء) به همراه کسرهٔ اضافه، و «سَعْی» (با فتح سین و سکون عین) است.
در جدول
پاسخ دقیق برای این عبارت در جدول «عرق سعی» است که از ۶ حرف تشکیل شده است. عبارات مشابهی چون عرق جبین نیز در این زمینه کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی از اصطلاح کنایی Sweat of one's brow برای نشان دادن دسترنج و تلاش شدید استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این ترکیب کنایی شامل واژههایی چون دسترنج، حاصل تلاش، ثمرهٔ کوشش، ماحصل زحمت، رنجِ کار، تکاپو و همت هستند که همگی بر ارزش کار و فعالیت انسان دلالت دارند.
در قرآن
خود ترکیب «عرق سعی» بهصورت یک اصطلاح در قرآن به کار نرفته است؛ اما ریشه دوم آن یعنی «سعی» بارها با مفهوم تلاش انسان آمده است، مانند آیه ۳۹ سوره نجم: «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ» (و اینکه برای انسان هیچ پاداشی جز حاصل تلاش او نیست).
نماد چیست
در ادبیات مکتوب و فرهنگ عامه، عرق سعی نماد ارزش کار انسانی، شرف، غیرت، سختکوشی و این ایده است که موفقیت حقیقی و پایدار بدون تحمل زحمت و دوندگی به دست نمیآید. صائب تبریزی میگوید: عرقِ سعی محال است که گوهر نشود / میرسد ذره به خورشید بلند آخر کار
جمعبندی و توضیح کامل عرق سعی
ترکیب کنایی «عرق سعی» از واژههای عربی «عرق» (رطوبت بدن) و «سعی» (تلاش و دویدن) ساخته شده است و در زبان و ادبیات فارسی، بهویژه در شعر سبک هندی، تعبیری لطیف برای تجلیل از سختکوشی مادی و معنوی است. این عبارت نشاندهنده اصالتِ کار و مجاهدتی است که انسان برای رسیدن به هدف یا کسب روزی حلال متحمل میشود.
گرچه این ترکیب به صورت یک مدخل مستقل در لغتنامههای کهن عربی ثبت نشده و بیشتر یک ترکیب توصیفی-کنایی ابداعی در زبان فارسی است، اما مفهوم آن ریشه در باورهای اخلاقی و قرآنی دارد که پاداش حقیقی انسان را تنها در گروی تلاش و تکاپوی خودش میداند.
در فرهنگ عامه و ادبیات، عرق سعی در مقابل عرق انفعال (شرمندگی ناشی از تنبلی یا خطا) قرار میگیرد و به عنوان نمادی از عزت نفس، استقلال مالی و ارزش نهادن به دسترنج واقعی انسان شناخته میشود.