یعنی چه
واژه اقتضاض یک مصدر عربی از باب افتعال است که در متون کهن لغوی و فقهی به معنای ازاله بکارت یا دوشیزگیربایی به کار رفته است. همچنین در ادبیات امروز، گاهی کاربران آن را به عنوان یک غلط املایی و نگارشی، به جای واژه «اقتضا» یا «اقتضاء» (به معنی لزوم، ضرورت و نیاز ناشی از شرایط) به کار میبرند.
تلفظ
این کلمه بر وزن اِفْتِعال تلفظ میشود و آوای دقیق آن اِقْـتِـضاض (با ضاد در پایان) است.
در جدول
این کلمه در جدولهای کلمات متقاطع دقیقاً ۶ حرف دارد. در صورت نیاز به معادلهای هممعنی در جدول، واژههایی چون «افتضاض» (۶ حرف) یا شکل رایج لزوم یعنی «اقتضا» (۵ حرف) کاربرد دارند.
به انگلیسی
با توجه به معنای دقیق لغوی، معادل اصلی آن واژه Defloration است. اما اگر کاربر منظورشن همان ضرورت و لزوم باشد، واژههایی مانند Necessity یا Requirement مناسب هستند.
به عربی
این واژه خود ریشه عربی دارد و در زبان مبدأ با کلماتی چون افتضاض و إزالة البكارة هممعنی و همکاربرد است.
به فارسی
در برگردان دقیق فارسی اصیل، تعابیری مانند «دوشیزگی بردن» یا «بکارتبری» برای آن ذکر شده است. در کاربرد عامیانه و جابهجایی لغوی، معادلهایی نظیر «شایستگی»، «ایجاب»، «نیاز» و «لزوم» برای آن تصور میشود.
در قرآن
کلمه «اقتضاض» در متن قرآن وجود ندارد. با این حال، ریشه سه حرفی دیگر یعنی (ق - ض - ی) که مربوط به واژه همنوشتِ «اقتضاء» است، در قالب کلماتی چون قضا، قضاء و قضى کاربرد زیادی در قرآن دارد.
جمعبندی و توضیح کامل اقتضاض
واژه «اقتضاض» از جمله کلماتی است که در زبان فارسی کاربرد دوگانهای پیدا کرده است. در لغتنامههای معتبر و کهن مانند دهخدا و منتهیالارب، این واژه یک مصدر عربی (از ریشه ق-ض-ض) به معنای ازاله بکارت و دوشیزگیربایی است که کاربردی کاملاً خاص، فقهی و بسیار نادر دارد.
از سوی دیگر، در نگارش روزمره و فضای مجازی، بسیاری از کاربران این کلمه را به اشتباه به جای واژههای «اقتضا» یا «اقتضاء» (از ریشه ق-ض-ی به معنی لزوم، ضرورت و مقتضی بودن) به کار میبرند. بنابراین، هنگام مواجهه با این واژه باید به سیاق متن توجه کرد تا مشخص شود منظور نویسنده معنای اصیل و کهن آن است یا یک غلط املایی از واژه اقتضاء.