یعنی چه
این عبارت در زبان فارسی به عنوان یک ترکیب حرف اضافهای به کار میرود و به معنای بهرهمندی از احسان، لطف، یا برتری کسی (بهویژه خداوند) است. وقتی میگوییم کاری به فضل خدا انجام شد، یعنی آن کار در پرتو رحمت و بخشش بیکران الهی به سرانجام رسیده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت «بِ فَضْل» است که از حرف جر «بِـ» و واژهٔ عربی «فَضْل» تشکیل شده است.
در جدول
در حل جدول کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «به لطف و عنایت» یا واژههای مشابه، عبارت ۵ حرفی «به فضل» یا معادلهای آن مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم این عبارت در انگلیسی، با توجه به بافت متن از اصطلاحات مربوط به لطف الهی (Grace) یا اصطلاحات سببی استفاده میشود.
به عربی
این عبارت اساساً ریشهٔ عربی دارد و در زبان مبدأ نیز دقیقاً به همین صورت برای بیان سببیت همراه با منت و احسان به کار میرود.
به فارسی
برگردانها و جایگزینهای خالص فارسی یا رایج این عبارت شامل واژههایی چون «به لطف»، «به کرم»، «به عنایت» و «به مدد» است که مفهوم یاریرسانی ناشی از بزرگواری را میرسانند.
در قرآن
ریشه این واژه بیش از ۹۰ بار در قرآن کریم تکرار شده است. ترکیب مستقیم آن نیز در آیاتی مانند آیه ۵۸ سوره یونس آمده است: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَٰلِکَ فَلْیَفْرَحُوا» (بگو به فضل و رحمت خداست که مؤمنان باید شادمان شوند). فضل در فرهنگ قرآنی به معنای اعطای پاداش و نعمتی است که بر خدا واجب نبوده، بلکه از روی کرم بیکرانش بخشیده است.
جمعبندی و توضیح کامل به فضل
عبارت «به فضل» یک ترکیب حرفاضافهای با ریشهٔ عربی (ف-ض-ل) است که در زبان فارسی کاربرد فراوانی دارد. این اصطلاح در اصل به معنای افزونی، برتری و بخششی است که بخشنده ملزم به انجام آن نبوده، اما از روی لطف و کرم خود آن را عطا کرده است. در ادبیات روزمره و دینی، این عبارت بیشتر در ترکیب «به فضل خدا» استفاده میشود که نشاندهندهٔ توکل و انتساب موفقیتها به رحمت الهی است.
در متون قرآنی و کلامی، مفهوم فضل معمولاً در مقابل «عدل» قرار میگیرد؛ به این معنا که عدل، دادن حقِ استحقاقی است، اما فضل، اعطای نعمتی فراتر از استحقاق انسانهاست. این واژه با کلماتی چون فضیلت، تفضیل و فاضل همخانواده بوده و در زبانهای دیگر مانند انگلیسی با اصطلاحاتی نظیر Grace معادلسازی میشود.