معنی
«کعب» نام خاص این شخص و «الأحبار» جمعِ «حِبر» یا «حَبر» به معنای دانشمند دینی و روحانی بزرگ (بهویژه در سنت یهودی) است. بنابراین، معنای تحتاللفظی این ترکیب «کعبِ دانشمندان دینی» یا «کعبِ عالمِ احبار» است. در فرهنگ عامه گاه به اشتباه به معنی آگاه از اخبار مکتوب شده است.
یعنی چه
این عبارت نام اختصاصی ابو اسحاق کعب بن ماتع حِمیَری، از مفسران و راویان قرن اول هجری است. او که پیش از اسلام از علمای بزرگ یهود در یمن بود، در روزگار خلافت ابوبکر یا عمر به اسلام گروید. او به دلیل آگاهی گسترده از کتب عهد قدیم، روایات و قصص بسیاری را وارد متون اسلامی کرد که امروزه به نام «اسرائیلیات» شناخته میشوند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به پرسشهایی چون «عالم یهودی صدر اسلام» یا «راوی مشهور اسرائیلیات»، عبارت ۱۰ حرفی «کعب الاخبار» (یا شکل صحیح آن کعب الاحبار) مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در منابع انگلیسی و غربی، برای نگارش نام این راوی و محدث صدر اسلام از صورتهای رومننویسیشده فوق استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی، واژه احبار دقیقاً به معنای علمای اهل کتاب و یهود است و ضبط صحیح این نام با حرف «ح» صورت میگیرد.
به فارسی
در زبان فارسی، به دلیل نقش تاریخی این فرد در نقل داستانها و اخبار گذشته، کلمه «احبار» (دانشمندان) به مرور زمان در میان توده مردم و برخی فرهنگنویسان با واژه «اخبار» (خبرهای رسانهای و گزارشها) اشتباه گرفته شده و به غلط «کعبالاخبار» نامیده شده است؛ در حالی که معادل فارسی دقیق مفهوم اصلی آن «کعبِ دانشمند» است.
در قرآن
نام خاص «کعب الاحبار» در قرآن کریم ذکر نشده است؛ با این حال، کلمه جمع «الأحبار» (به معنی دانشمندان یهود) در آیاتی نظیر آیه ۴۴ و ۶۳ سوره مائده و آیات ۳۱ و ۳۴ سوره توبه به کار رفته است. اخبار مربوط به خود این شخص صرفاً در کتب حدیث، تفسیر و تاریخ اسلام مطرح است.
جمعبندی و توضیح کامل کعب الاخبار
کعب الاحبار (یا به ضبط رایج اما غلط در فارسی: کعبالاخبار) نام ابو اسحاق کعب بن ماتع حمیری، دانشمند یهودی یمنیالاصل است که در صدر اسلام مسلمان شد. واژه «احبار» در حقیقت به معنای عالمان و روحانیون یهودی است و اشارهای به واژه اخبار به معنی گزارشها ندارد. او به دلیل دانش وسیع خود پیرامون کتب عهد قدیم، مورد توجه برخی از خلفا و صحابه قرار گرفت.
در تاریخنگاری و حدیثپژوهی اسلامی، نام کعبالاحبار با پدیده «اسرائیلیات» گره خورده است. اسرائیلیات به افسانهها، قصههای پیامبران پیشین و باورهای تحریفشدهای گفته میشود که از سنتهای مذهبی یهود و مسیحیت وارد تفسیر و روایات اسلامی شدهاند. در دیدگاه کلامی شیعه، او به عنوان یک چهره بحثبرانگیز و عامل نفوذ و جعل حدیث شناخته میشود که مورد تکذیب شخصیتهایی چون امام علی (ع) و ابوذر غفاری قرار گرفت.
بررسی دقیق ریشهشناختی نشان میدهد که بخش دوم نام او یعنی احبار، از واژه عبری «حاوِر» وام گرفته شده که در سنت مذهبی بابل، نشاندهنده مرتبهای از علمای دینی بوده است. شناخت این شخصیت برای درک ریشه برخی روایات داستانی و غیرمستند در تفاسیر کهن اهمیت بالایی دارد.