یعنی چه
این ترکیب از دو واژهٔ متضاد تشکیل شده است؛ «سزا» به معنی شایسته، لایق و همچنین پاداش یا کیفر درخور است، و «ناسزا» به معنی کلام زشت، دشنام و ناشایست است. کنایه از هر نوع کلام یا رفتاری است که ممکن است از سوی روزگار، معشوق یا دیگران به انسان برسد (چه تعریف و پاداش باشد و چه توهین و کیفر).
تلفظ
تلفظ دقیق این واژه به صورت سَزا (s-e-z-ā) وَ (v-a) ناسَزا (n-ā-s-e-z-ā) است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند «شایسته و ناشایست»، «روا و ناروا» یا «دشنام و آفرین» به عنوان پاسخهای هممعنی کاربرد دارند.
به انگلیسی
بسته به سیاق متن، میتوان از معادلهای متفاوتی در انگلیسی استفاده کرد که جنبههای کلامی یا رفتاری این تضاد را نشان دهند.
به فارسی
معادلهای اصیل و عبارات جایگزین فارسی آن شامل «روا و ناروا»، «کردار نکو و بد» و «پاداش و دشنام» است. واژه سزا ریشه در پارسی میانه (sačāk به معنی شایسته) دارد که با پیشوند «نا» منفی شده است.
در قرآن
عین این ترکیب در قرآن نیامده است؛ اما مفهوم «سزا» در قالب پاداش و کیفر عادلانه با واژه «جزاء» (مانند جزاء وفاقاً) فراوان است. همچنین مفهوم «ناسزا» و نهی از دشنام در آیه ۱۰۸ سوره انعام مطرح شده که مؤمنان را از ناسزا گفتن به معبودان مشرکان بازمیدارد.
جمعبندی و توضیح کامل سزا و ناسزا
ترکیب «سزا و ناسزا» یک اصطلاح کنایی و آرایه تضاد (طباق) در زبان فارسی است که در برگیرندهٔ تمام ابعاد کلامی و رفتاری انسانها است. این عبارت نشاندهنده دو روی یک سکه در برخورد با روزگار یا روابط اجتماعی است؛ یعنی همانطور که انسان سزاوار دریافت پاداش، نیکی و سخن شایسته است، ممکن است با کیفر، بدی و دشنام نیز روبرو شود.
از نظر ریشهشناسی، واژه سزا اصالت کاملاً ایرانی داشته و از زبان پهلوی به ما رسیده است. در ادبیات کلاسیک، این تعبیر بیشتر برای توصیف تسلیم بودن در برابر معشوق یا پذیرش ناملایمات و خوشیهای زندگی به صورت یکجا به کار میرود و نمادی از پذیرش واقعیتهای متضاد جهان است.