یعنی چه
ترکیب «حظ و بهره» یک ترکیب عطفی تأکیدی است که برای بیان برخورداری کامل از یک چیز به کار میرود. «حظ» در عربی به معنای نصیب، سهم، بخت و التذاذ است و «بهره» در فارسی به معنای فایده، سود و بخش است. این ترکیب واژهای کلاسیک و معمولی است و در مجموع معنی سهم و نصیب بزرگ یا لذت و خوشی فراوان از یک موقعیت مادی یا معنوی را افاده میکند.
تلفظ
واژه «حظ» با فتح حاء و تشدید ظاء (حَظّ) تلفظ میشود و واژه «بهره» با فتح باء و سکون هاء (بَهْرِه) خوانده میشود که در ترکیب با واو عطف به صورت «حَظّ و بَهْرِه» تلفظ میگردد.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، این ترکیب دقیقاً ۷ حرف دارد. از مترادفهای پرکاربرد آن در جدول میتوان به نصیب، سهم، قسمت و برخورداری اشاره کرد.
به انگلیسی
با توجه به بستر متن، میتوان از معادلهای متفاوتی استفاده کرد؛ اگر منظور سود و سهم باشد از Benefit و Share، و اگر منظور لذت بردن باشد از Enjoyment و Pleasure استفاده میشود.
به عربی
از آنجا که جزئی از این ترکیب خود عربی است، در زبان عربی برای رساندن این مفهوم ترکیبی از کلماتی چون النصيب، السهم، الحظ و الفائدة استفاده میشود.
به فارسی
برگردان خالص فارسی این ترکیب بدون استفاده از واژه عربی «حظ»، عباراتی مانند «سهم و برخورداری»، «بخش و سود»، «کامیابی» یا «سرخوشی و فایده» خواهد بود.
در قرآن
خود ترکیب واژهبهواژه «حظ و بهره» به دلیل داشتن واژه فارسی در قرآن نیست، اما ریشه عربی آن یعنی «حَظّ» ۷ بار در قرآن آمده است. برای نمونه در آیه ۳۵ سوره فصلت میفرماید: «وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ» که به معنی برخورداری از بهرهای بزرگ و مواهب معنوی (مانند ایمان و صبر) است. همچنین در آیه ۷۹ سوره قصص درباره ثروت قارون عبارت «إِنَّهُ لَذُو حَظِّ عَظِيمٍ» به کار رفته که به بهره مادی دنیا اشاره دارد.
جمعبندی و توضیح کامل حظ و بهره
عبارت «حظ و بهره» یک ترکیب عطفی زیبا و ریشهدار در زبان و ادبیات فارسی است که از درآمیختن یک واژه عربی (حظ) و یک واژه اصیل فارسی (بهره) شکل گرفته است. این ترکیب به لحاظ معنایی نوعی تأکید را پدید میآورد تا نشاندهنده دستیابی کامل، عمیق و وافر به یک موهبت، سود، لذت یا نصیب مادی و معنوی باشد.
در ریشهشناسی، واژه حظ از ریشه ثلاثی مجرد (ح-ظ-ظ) به معنای بخت و شانسِ آميخته با خیر است و واژه بهره از زبان پهلوی (bahr) به معنای بخش و سهم میآید. این دو در کنار هم علاوه بر لغتنامهها، در متون عرفانی و ادبی نیز کاربرد فراوانی دارند؛ در ادبیات سلوکی، حظ و بهره به نصیب روحی و معنوی انسان از حقیقت حقتعالی اشاره دارد.
در نگاه قرآنی نیز جزء عربی این واژه به کرات برای توصیف سهم انسانها (چه سهم مادی مانند ثروت قارون و چه سهم معنوی مانند درجات عالی ایمان) به کار رفته است. از این رو، این اصطلاح همواره باری از مفهوم تقدیر، شانس مثبت، خوشبختی و کامروایی کامل را با خود به همراه دارد.