یعنی چه
ابنالوقتی در اصطلاح عامیانه و امروزی به حالت و رفتار کسی گفته میشود که اصول و پایبندی ثابتی به عقاید ندارد و همواره بر اساس منافع شخصی، جهت باد و شرایط لحظهای موضع خود را تغییر میدهد. البته این واژه در ادبیات عرفانی و تصوف معنایی مثبت نیز دارد که به مفهوم غنیمت شمردن حال و رها شدن از حسرت گذشته و ترس آینده است.
تلفظ
تلفظ این واژه به صورت «اِ بْ نُ لْ وَقْ تی» (ebnol-vaqti) است که از ترکیب عربی «ابنالوقت» به همراه «یاء» حاصل مصدر در زبان فارسی ساخته شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ دقیق برای کلمه ۹ حرفی «ابن الوقتی» است. همچنین کلماتی نظیر فرصتطلبی، زمانهسازی و بوقلمونصفتی به عنوان معادلهای آن کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن مفهوم ابنالوقتی و منفعتگرایی متناسب با زمان از واژه Opportunism استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح «ابن الوقت» برای خود شخص و واژگانی چون «انتهازية» برای صفت فرصتطلبی و «تلون» برای رنگ عوض کردن مداوم به کار میروند.
به فارسی
معادلهای اصیل و روان فارسی این واژه عبارتند از: فرصتطلبی، زمانهسازی، بوقلمونصفتی، موقعپرستی، دورنگی، حزب باد بودن و نان به نرخ روز خوردن.
در قرآن
ترکیب «ابنالوقتی» یا «ابنالوقت» به صورت مستقیم در متن قرآن کریم نیامده است، چرا که این اصطلاح بیشتر صبغه ادبی، اخلاقی و عرفانی دارد. با این حال، قرآن کریم در آیاتی مانند «مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَٰلِكَ لَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ وَلَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ» به شدت رفتار نفاقآمیز و بیثباتی افرادی را که هر لحظه به سمتی مایل میشوند، ملامت کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل ابن الوقتی
واژه «ابنالوقتی» ساختاری ترکیبی از زبان عربی و فارسی دارد که ریشه آن به اصطلاح «ابنالوقت» (فرزند زمان) بازمیگردد. در ادبیات عرفانی و تصوف، این کلمه ابتدا دارای بار معنایی مثبت بود و به سالکی اشاره داشت که قدر زمان حال را میداند و بدون افسوس گذشته یا ترس آینده، تکالیف الهی خود را در لحظه انجام میدهد؛ همانطور که مولوی میگوید: «صوفی ابنالوقت باشد ای رفیق».
با این حال، در گذر زمان و در عرف جامعه، این واژه تغییر ماهیت داد و معنایی کاملاً منفی به خود گرفت. امروزه ابنالوقتی مترادف با فرصتطلبی، موقعپرستی و بوقلمونصفتی است؛ یعنی رفتار کسی که اصول، مرام و عقیده ثابتی ندارد و برای کسب منافع شخصی، مدام رنگ عوض میکند و به اصطلاح نان را به نرخ روز میخورد.
در فرهنگ عامه و ادبیات اخلاقی، حیواناتی مانند بوقلمون و آفتابپرست به دلیل توانایی در تغییر رنگ مداوم، به عنوان نمادهای عینی ابنالوقتی و بیثباتی شخصیتی شناخته میشوند.