یعنی چه
برهان در اصطلاح فلسفه و منطق، بالاترین مرتبهٔ استدلال (یکی از صناعات خمس) و نوعی قیاس است که مادهٔ آن از یقینیات (مانند بدیهیات و تجربیات) تشکیل میشود. این استدلال، گزارهای را به گونهای اثبات میکند که هیچگونه شک، ظن یا احتمال خلافی در آن باقی نماند و نتیجهٔ آن کاملاً ضروری، قطعی و مطابق با واقعیت باشد.
تلفظ
واژهٔ برهان به فتح باء غلط است و تلفظ صحیح آن در زبان فارسی و عربی، به ضم باء یعنی «بُرهان» است.
در جدول
عبارت «برهان در فلسفه» در مسابقات و جدولهای متقاطع دقیقاً ۱۲ حرف دارد و پاسخ مستقیم آن است. معادلهای کوتاهتر آن در جدول «برهان» یا «فرنود» هستند.
به انگلیسی
در فلسفه غرب، واژه Demonstration دقیقترین معادل برای برهان منطقی و قیاس یقینی ارسطویی (Apodeixis) است. واژههای Proof و Argument نیز به ترتیب برای معانی اثبات و استدلال به کار میروند.
به فارسی
واژهٔ «فرنود» معادل اصیل و کهن فارسی برای برهان است. همچنین کلماتی مانند حجت، دلیل قاطع، بینه و آیت از معادلهای دقیق فارسی و رایج آن به شمار میروند.
نماد چیست
برهان در منطق کلاسیک و فلسفه فاقد یک نماد ریاضی یا فرمال واحد است؛ اما در ساحت معرفتشناسی، نماد و مظهر «حقیقتِ محض»، «روشناییِ علم در برابر تاریکیِ جهل» و «یقینِ قاطع و بیشبهه» شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل برهان در فلسفه
برهان در سنت فلسفه اسلامی و منطق ارسطویی، عالیترین و معتبرترین روش دستیابی به معرفت حقیقی است. برخلاف سفسطه، خطابه یا جدل که هدفشان غلبه بر مخاطب یا فریب ذهنی است، برهان صرفاً بر پایهٔ مقدمات صددرصد یقینی و بدیهی استوار است تا ذهن را به حقیقتی انکارناپذیر برساند. در حقیقت، هرگاه ساختار قیاس با مادهٔ یقینی ترکیب شود، برهان شکل میگیرد که نتیجهٔ آن تخلفناپذیر است.
این واژه ریشهای عربی دارد و در لغت به معنای دلیل روشن و آشکار است. در متن قرآن کریم نیز این کلمه هشت بار به کار رفته و به معجزات الهی، کتاب آسمانی و دلایل قاطع پیامبران برای اثبات حقانیت دین اطلاق شده است. تفکر برهانی در فلسفه، پایهگذار نگرشهای عقلانی اساسی است که مرز میان یقینِ علمی و گمانهای اعتباری را مشخص میسازد.