یعنی چه
تهکم در لغت و اصطلاح به معنای دست انداختن، ریشخند کردن و تمسخر شدید است. این واژه در ادبیات و بلاغت زمانی به کار میرود که کسی با استفاده از لحن کنایهآمیز یا بیان جملاتی ظاهراً مثبت (مانند تعریف و تمجید معکوس)، قصد تحقیر و سرزنش طرف مقابل را داشته باشد. در ریشه قدیم عربی نیز به معنای فرو ریختن چاه یا سخت خشم گرفتن بوده که مجازاً به فرو ریختن ابهت فرد اشاره دارد.
تلفظ
این واژه بر وزن تفعل خوانده میشود؛ حروف تاء و هاء دارای فتحه هستند و حرف کاف دارای تشدید و ضمه است (تَهَکُّم).
در جدول
در کلمات متقاطع، به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون ریشخند، طعنه، دست انداختن یا استهزا، واژه ۴ حرفی «تهکم» قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژههای Sarcasm و Irony بهترین معادلها برای رساندن مفهوم لحن طعنهآمیز و وارونهگویی تهکمآمیز هستند. همچنین Mockery به جنبه تمسخر مستقیم آن اشاره دارد.
به فارسی
معادلهای دقیق و سره فارسی برای این واژه شامل ریشخند، دستانداختن، طعنهزدن و سخرگی است که مفهوم بیانی سرشار از کنایه و تمسخر را منتقل میکنند.
در قرآن
خود واژه «تهکم» به صورت اسمی در متن قرآن ذکر نشده است؛ اما در علم تفسیر و بلاغت قرآن، آرایه و صنعت «خطاب تهکم» (سخن گفتن با کافران با لحن تمسخر و تحقیر ادعاهایشان) بسیار معروف است. برای نمونه در آیه ۴۹ سوره دخان به دوزخیان گفته میشود: «ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ» (بچش که تو همان ارجمند و بزرگواری!)؛ به کار بردن صفات عزیز و کریم در جهنم، اوج تهکم و ریشخند به غرور دنیوی آنهاست. نمونه دیگر استفاده از «بشارت» برای عذاب در آیه ۳۴ سوره توبه است.
جمعبندی و توضیح کامل تهکم
واژه «تهکم» یک مصدر عربی از باب تفعل است که در زبان و ادبیات فارسی به مفهوم ریشخند، استهزا و دست انداختن دلالت دارد. این واژه در ریشه لغوی قدیمی خود معنای ویران شدن چاه یا خشم شدید را در بر داشته، اما در کاربرد بلاغی و ادبی به نوعی کنایه معکوس و طنز تلخ (وارونهگویی) تبدیل شده است که در آن گوینده با استفاده از کلمات ظاهراً محترمانه، ابهت و ادعای پوچ شنونده را در هم میشکند.
در علوم قرآنی و تفسیر نیز این اصطلاح جایگاه ویژهای دارد؛ چرا که خداوند در برخی آیات با لحنی تهکمآمیز و کنایهای، ادعاهای متکبرانه کافران را به ریشخند میگیرد تا اوج سقوط و خواری آنها را در آخرت نمایان سازد. این واژه در جدولهای کلمات متقاطع نیز به عنوان یک کلمه چهار حرفی پرکاربرد در معنای تمسخر شناخته میشود.