یعنی چه
این عبارت در ادبیات کلاسیک فارسی (به ویژه در شعر حافظ) اشاره به دو سرزمین متمایز «ختا» (شمال چین و ترکستان با مردمانی سفیدرو) و «حبش» (حبشه با مردمانی سیاهپوست) دارد. شاعران از تقابل این دو سرزمین برای نشان دادن کل جهان، یا تقابل زیباییهای سپید و سیاه مانند سپیدی چشم و سیاهی مردمک یا زلف و رخسار معشوق استفاده میکردند. نوشتن آن به صورت «خطا» یک غلط املایی مشهور یا ایهام تعمدی است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت [خَ / تا / وَ / حَ / بَش] است که در شعر به ضرورت وزن ممکن است با واو عطف یا اضافه خوانده شود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این عبارت بر اساس تعداد حروف «خطا و حبش» برابر با ۷ حرف است و کنایه از اقصای عالم یا شرق و غرب جهان میباشد.
به انگلیسی
در برگردان انگلیسی برای اشاره به معنای تحتاللفظی و تاریخی از اصطلاحات جغرافیایی قدیم و برای معنای کنایهای از تعابیر جهات جغرافیایی استفاده میشود.
به عربی
در زبان و ادبیات عربی، تقابلهای مشابهی مانند «الروم والحبش» برای نشان دادن دو سوی جهان یا تقابل سپیدی و سیاهی به کار میرود.
به فارسی
معادلهای اصیل و سنتی این ترکیب در زبان فارسی عبارتند از: ترک و زنگ، روم و زنگ، شمال و جنوب، سراسر گیتی و کل جهان.
در قرآن
عبارت «خطا و حبش» در متن قرآن وجود ندارد. واژه «خطا» به صورت ریشهای (خطیئه/خطاء) در قرآن به معنی گناه و لغزش به کار رفته، اما کلمه حبش یا اشاره مستقیم به سرزمین حبشه در متن قرآن نیامده است، هرچند در تاریخ صدر اسلام و روایات هجرت به حبشه جایگاه ویژهای دارد.
جمعبندی و توضیح کامل خطا و حبش
عبارت «خطا و حبش» یک اصطلاح کنایی و ادبی در زبان فارسی است که ریشه در یک غلط املایی مشهور یا ایهام تعمدی از عبارت «ختا و حبش» دارد. ختا (ختای یا ختن) سرزمینی تاریخی در شمال چین و ترکستان با مردمانی زیبارو و سفیدپوست بوده و حبش همان حبشه (اتیوپی امروزی) در آفریقا با مردمانی سیاهپوست است. ترکیب این دو واژه در ادبیات کلاسیک، آرایه تضاد زیبایی را پدید میآورد.
بیشترین شهرت این ترکیب از بیت معروف حافظ شیرازی نشأت میگیرد که میفرماید: «دو چشم شوخ تو برهم زده خطا و حبش / به چین زلف تو ماچین و هند داده خراج». در این ساختار، شاعر از تقابل ختا و حبش برای نشان دادن آشفتگی و تسخیر سراسر جهان (شرق و غرب عالم) توسط چشم معشوق استفاده کرده است.
بنابراین، این عبارت هفتحرفی در بازیهای جدول و متون ادبی به عنوان نمادی از «سرتاسر گیتی»، «تقابل روز و شب»، یا «سفیدی و سیاهی» شناخته میشود و بخش اول آن نباید با واژه عربی «خَطَأ» به معنی اشتباه اشتباه گرفته شود، مگر از باب آرایه ایهام.