یعنی چه
در لغت به معنای «یکبار گشودن یا باز شدن دهان و لبها» است. در اصطلاح ادبیات، دستور زبان و تجوید، به حرکت یا مصوت کوتاهی گفته میشود که بالای حروف قرار میگیرد و آوای کوتاه /a/ (مانند اَسب یا بَهار) را ایجاد میکند. حرفی که این حرکت را داشته باشد، «مفتوح» نامیده میشود.
تلفظ
این کلمه در زبان فارسی به صورت «فَتْحِه» یا «فَتْحَه» تلفظ میشود که اصالتی عربی دارد و به صورت مصوت کوتاه /a/ بر روی حروف سوار میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این علامت از وامواژهٔ Fatha یا توصیف ساختاری آن به صورت Diacritic a-mark استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی نیز دقیقاً از همین واژه به صورت «الفَتْحَة» استفاده میشود که ریشهٔ اصلی این اصطلاح است.
به فارسی
معادل اصیل و فارسی این حرکت، واژهٔ «زِبَر» است که به موقعیت قرارگیری آن در بالای حروف (زبر/بالا) اشاره دارد.
در قرآن
در قرآن کریم، فتحه یکی از حرکات اصلی اعرابگذاری برای قرائت صحیح آیات است. این حرکت هم به صورت کوتاه (مانند کلمه «خَلَقَ») و هم به صورت کشیده همراه با الف (مانند کلمه «قَالَ») کاربرد دارد. این علامتها در زمان وحی اولیه وجود نداشتند و بعدها برای جلوگیری از خطای خواندن به متن قرآن افزوده شدند.
نماد چیست
نماد نوشتاری آن یک خط کوچک، کج و مورب است که همیشه در بالای حروف قرار میگیرد و نقش آن نشان دادن و تولید صدای کوتاه «a» در هنگام خواندن کلمات است.
جمعبندی و توضیح کامل حرف فتحه
عبارت «حرف فتحه» در اصل اشاره به حرکت یا مصوت کوتاهی دارد که در زبان فارسی به آن «زِبَر» میگویند. این نشانه به صورت یک خط مورب کوچک در بالای حروف قرار میگیرد و باعث گشوده شدن لبها در هنگام تلفظ و ایجاد صدای کوتاه /a/ میشود. در دستور زبان، کلمهای که دارای این علامت باشد را «مفتوح» مینامند.
ریشه این واژه عربی و از ماده «فـ تـ ح» است. اگرچه در نظام الفبایی به خودی خود یک حرف مستقل به شمار نمیرود، اما در کنار کسره (زیر) و ضمه (پیش)، یکی از ارکان اصلی اعرابگذاری و شکلدهی به صداها در زبانهای فارسی و عربی است. وجود این حرکات، بهویژه در متون مقدسی مانند قرآن کریم، اهمیت بالایی دارد زیرا از بروز هرگونه خطا و اشتباه در قرائت و تفسیر کلمات جلوگیری میکند.