مار و پونه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل مار و پونه

عبارت «مار و پونه» در واقع مدخل مستقل معنایی در لغت‌نامه‌های رسمی فارسی ندارد، بلکه هستهٔ اصلی ضرب‌المثل معروف «مار از پونه بدش می‌آید، درِ لانه‌اش سبز می‌شود» است. این اصطلاح کنایه از مواجهه ناگزیر و تکراری با امور، موقعیت‌ها یا افرادی است که انسان شدیداً از آن‌ها بیزار و گریزان است.

نکته بسیار جالب و ریشه‌شناختی این ترکیب آن است که مثل مذکور در حقیقت حاصل یک خطای ترجمه عامیانه از زبان ترکی آذربایجانی به فارسی است. در مَثَل اصلی ترکی، واژه «یارپیز» به کار رفته که دو معنا دارد: گیاه پونه و جانور راسو. از آنجا که راسو دشمن خونی و شکارچی مار است و همه‌جا آن را تعقیب می‌کند، مار از راسو فرار می‌کند. مترجمان اولیه واژه یارپیز را به اشتباه «پونه» ترجمه کردند و این باور عامیانه شیرین اما از نظر زیست‌شناسی نادرست شکل گرفت که مار از گیاه خوش‌بوی پونه متنفر است.