معنی
عبارت «ضایع مکن» یک ترکیب فعلی نهی در زبان فارسی است که به معنای جلوگیری از تلف شدن، فاسد شدن یا از دست رفتن بیهوده یک چیز (مانند زمان، فرصت، نعمت یا حق) به کار میرود.
یعنی چه
این عبارت زمانی استفاده میشود که شخصی در آستانه هدر دادن یک دارایی مادی یا معنوی ارزشمند قرار دارد و به او هشدار داده میشود که ارزش آن را بداند و مانع از نابودیاش شود. این ترکیب از واژه عربی ضایع و فعل نهی فارسی مکن ساخته شده است.
مترادف
واژههای هممعنی که میتوانند در جملات به جای این عبارت برای رساندن مفهوم جلوگیری از اتلاف استفاده شوند.
در جدول
در طراحی جداول کلمات متقاطع، برای راهنمای «هدر نده» یا «تباه مکن»، عبارت هفت حرفی «ضایع مکن» به عنوان یک پاسخ دقیق و اصیل شناخته میشود.
به انگلیسی
برگردانهای دقیق انگلیسی برای انتقال مفهوم نهی از اسراف، اتلاف و خراب کردن کالا یا موقعیت.
جمعبندی و توضیح کامل ضایع مکن
عبارت «ضایع مکن» یک ترکیب دستوریِ نهی در زبان فارسی است که از الحاق واژهٔ «ضایع» (برگرفته از ریشه ثلاثی عربی ض ی ع به معنی تلف شدن) و فعل امر منفی «مکن» پدید آمده است. این عبارت در ادبیات اخلاقی و عرفانی ما جایگاه ویژهای دارد و به عنوان یک هشدار جدی برای غنیمت شمردن عمر، جوانی و فرصتهای تکرارناپذیر زندگی به کار میرود.
اگرچه این ترکیب دو جزئی به صورت مستقیم در متون کهن کلاسیک به عنوان یک واژه مستقل ثبت نشده، اما ریشه عربی آن کاربرد گستردهای در فرهنگ اسلامی دارد. برای نمونه در قرآن کریم بارها تأکید شده که خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمیکند؛ چنانکه در آیه ۱۹۵ سوره آلعمران میفرماید: «أَنِّی لَا أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ» یعنی من عمل هیچ عملکنندهای از شما را ضایع نمیکنم.
در کاربردهای روزمره و جدولهای کلمات متقاطع، این عبارت دقیقاً با ۷ حرف شناخته میشود و متضادهایی همچون «حفظ کن»، «نگه دار» و «آباد کن» دارد. توجه به مفاهیم همخانواده آن مانند تضییع (تباه کردن حق) و ضایعات (مواد دورریختنی) به درک عمیقتر پویایی این واژه در زبان فارسی کمک میکند.