یعنی چه
این عبارت در معنای لغوی به هر شخص، جاندار یا ظرفی که دهان یا ورودی باز و فراخی دارد اشاره میکند. اما در کاربرد کنایی و ادبی، نشاندهنده حالت فردی است که از شدت تعجب، شگفتی، ترس یا مواجهه با امری غیرمنتظره، دهانش باز مانده و مبهوت شده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب صفت و صفت مفعولی مرکب به صورت «دَ هانِ گُ شا دِ» (dahan-e goshadeh) است.
در جدول
در بازیهای حل جدول و کلمات متقاطع، عبارت «دهان گشاده» به عنوان یک پاسخ دقیقاً ۹ حرفی برای توصیف حالت تعجب و حیرت کاربرد دارد. کلمات مترادفی چون مبهوت، متحیر یا دهانباز نیز بسته به تعداد حروف جدول میتوانند مد نظر قرار گیرند.
به انگلیسی
برای توصیف فیزیکی اشیاء یا ظروفی که دهانه وسیعی دارند از واژه wide-mouthed و برای بیان حالت کنایی تعجب عمیق در انسان از واژههای agape یا open-mouthed در زبان انگلیسی استفاده میشود.
به ترکی
اصطلاح ترکی «ağzı açık» هم از نظر ساختار تحتاللفظی و هم از نظر مفهوم کنایی کاملاً با «دهان گشاده» فارسی همخوانی دارد و برای افراد شگفتزده به کار میرود؛ در حالی که برای اشیاء با دهانه بزرگ از تعبیر «geniş ağızlı» استفاده میکنند.
جمعبندی و توضیح کامل دهان گشاده
ترکیب «دهان گشاده» از نظر دستور زبان فارسی یک صفت مرکب است که دو ساحت معنایی متمایز را پوشش میدهد. در پوسته اول و معنای مادی، این واژه برای توصیف هر ظرف، ابزار یا جانداری به کار میرود که ورودی یا دهانهای فراخ و باز دارد. با این حال، ارزش زبانی این واژه بیشتر در ساحت کنایی آن تجلی مییابد؛ جایی که بازماندن دهان به عنوان یک واکنش فیزیولوژیک و طبیعی در برابر اخبار تکاندهنده، به نمادی از تحیر عمیق، شوک یا مبهوت شدن مبدل میشود.
از منظر ریشهشناسی، هر دو جزء این واژه ریشهای اصیل و کهن در زبانهای ایرانی دارند. واژه «دهان» به ریشه ایرانی باستان (-dahana) بازمیگردد که به معنای سوراخ یا گشودگی بوده و در زبان پهلوی به صورت (dahān) حفظ شده است. بخش دوم یعنی «گشاده» نیز صفت مفعولی مشتق از مصدر گشادن یا گشودن است که در زبان پهلوی به شکل (wیشādan) رواج داشته است. ترکیب این دو واژه در ادبیات کلاسیک فارسی، برای تصویرسازی ابهت و عظمتی که بیننده را میخکوب میسازد، بارها مورد استفاده قرار گرفته است.
در فرهنگ عامه و باورهای نمادین، دهان گشاده بودن میتواند علاوه بر شگفتی ناگهانی، مفاهیمی همچون طمع، غفلت، یا فریاد اعتراض را نیز تداعی کند. گرچه عین این ترکیب به عنوان اصطلاحی ثابت در متن قرآن کریم نیامده، اما اجزای ساختاری آن مانند واژه «افواه» (دهانها) مکرراً به کار رفته است. بررسی معادلهای این واژه در زبانهای دیگر نظیر انگلیسی و ترکی نیز نشان میدهد که تصویرسازی ذهنی از باز ماندن دهان به هنگام شوکه شدن، یک مفهوم جهانی و مشترک میان فرهنگهای مختلف بشری است.