یعنی چه
چشمه متناوب به چشمهای گفته میشود که جریان آب آن دائمی نیست؛ بلکه در فواصل زمانی مشخص و منظم یا نامنظم (از چند دقیقه و ساعت تا چند روز و فصل) جاری میشود و سپس برای مدتی خشک شده یا شدت جریان آن به شدت کاهش مییابد. این پدیده در زمینشناسی معمولاً در ساختارهای آهکی و کارستی به دلیل عملکرد مکانیسم سیفون زیرزمینی رخ میدهد.
تلفظ
ترکیب وصفی شامل «چشمه» (با سکون شین و کسره ميم در حالت اضافه) و «متناوب» (با فتح ميم و تاء، الف مدّی، کسر نون و فتح واو).
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، پاسخ این اصطلاح دقیقاً ۱۱ حرف دارد. همچنین ممکن است با عناوین کهن یا علمی دیگری مانند «چشمه وقت و ساعت» یا «چشمه سیفونی» نیز شناخته شود.
به انگلیسی
در متون تخصصی زمینشناسی و هیدرولوژی انگلیسی، رایجترین معادل برای این پدیده Intermittent Spring است. عبارات Rhythmic Spring (چشمه آهنگین) و Ebb and Flow Spring نیز به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی از ترکیبهای توصیفی مانند «عین متقطعة» (چشمه بریدهبریده) یا «نبع متناوب» (سرچشمه نوبتی) برای انتقال این مفهوم علمی استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی اصیل و متون کهن، به این پدیده «چشمه وقت و ساعت» میگفتند. در اصطلاحات جغرافیایی معاصر نیز عناوین «چشمه نوبتی»، «چشمه دورهای» و «چشمه سیفونی» به عنوان برگردانها و معادلهای دقیق آن شناخته میشوند. ریشه واژه چشمه از پارسی میانه (čašmag) و متناوب از ریشه عربی (ن و ب) است.
در قرآن
عبارت ترکیبی «چشمه متناوب» در متن قرآن کریم بهکار نرفته است. با این حال، اصل واژه «عَین» (چشمه) و جمع آن «عُیون» بارها در آیات مختلف ذکر شدهاند؛ از جمله در آیه ۲۱ سوره زمر که به پدیده به جریان افتادن چشمهها در سینه زمین اشاره دارد: «...فَسَلَکَهُ یَنَابِیعَ فِی الْأَرْضِ...».
نماد چیست
در فرهنگ و نمادشناسی عمومی، چشمه متناوب به دلیل جوشش دوباره پس از یک دوره خشکی و سکون، نمادی از حیات مجدد، امید پس از ناامیدی، و فراز و فرودهای زندگی انسان است. در جغرافیا و نقشهکشی نیز این پدیده با نمادهای نقطهای آبیرنگِ منقطع یا خطوط چیندار مشخص میشود که نشاندهنده غیردائمی بودن جریان آب است.
جمعبندی و توضیح کامل چشمه ٔ متناوب
چشمه متناوب یکی از پدیدههای جذاب و شگفتانگیز در حوزه زمینشناسی و هیدرولوژی است که در آن جریان آب خروجی به صورت پیوسته نیست. این چشمهها در بازههای زمانی کاملاً مشخص یا گاه نامنظم فوران کرده و جاری میشوند و سپس برای مدتی کاملاً خشک شده یا دبی آنها به حداقل میرسد. علت اصلی این رویداد در طبیعت، وجود ساختارهای آهکی و کارستی در زیر زمین است که مانند یک سیفون طبیعی عمل میکنند؛ به این صورت که مخزن زیرزمینی ابتدا پر شده و سپس به یکباره تخلیه میگردد.
در فرهنگ عامه و متون کهن ایرانی، مردم به دلیل نظم خاصی که در قطع و وصل شدن آب این چشمهها وجود داشته، به آنها «چشمه وقت و ساعت» میگفتند. این نامگذاری نشان میدهد که نیاکان ما نیز به رفتار ریتمیک و زمانبندیشده این منابع آبی واقف بودهاند. امروزه در نقشههای جغرافیایی، این چشمهها را با علائم منقطع از چشمههای دائمی تفکیک میکنند تا نشاندهنده ماهیت فصلی یا دورهای آنها باشد.