یعنی چه
حرص و شره یک تعبیر ترکیبی و تأکیدی در ادبیات اخلاقی و زبان فارسی است. «حرص» به معنای علاقه شدید، ولع و افراط در آزمندی برای به دست آوردن مال، مقام یا لذت است. «شَرَه» نیز به معنای غالب شدن حرص و تمایل افراطی نفس به لذتهای مادی (بهویژه شکمپرستی و شهوت) بیش از حد نیاز است. در مجموع، این ترکیب مبالغه در دنیاطلبی و سیریناپذیری انسان را نشان میدهد.
تلفظ
این ترکیب به صورت [حِ رْ صْ وَ شَ رَ] تلفظ میشود. واژه اول با کسر حرف «ح» و سکون «ر» و «ص»؛ و واژه دوم با فتح حروف «ش» و «ر» خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند آز، ولع، طمع، و جشع به عنوان پاسخهای هممعنی کاربرد دارند. خود عبارت «حرص و شره» بدون احتساب حرف عطف، ۷ حرف دارد.
به انگلیسی
برای مفهوم عام آزمندی کلمات Greed و Avarice مناسبترینها هستند؛ اما برای جنبهٔ خاصِ «شره» که به شکمبارگی و لذتجویی مادی اشاره دارد، واژه Gluttony کاربرد دقیقتری دارد.
به عربی
هر دو کلمه ریشه در زبان عربی دارند. در متون عربی، ترکیب «الحرص والشره» یا تعابیری چون «الجشع والنهم» دقیقاً همین معنای افراط در زیادهخواهی و شکمبارگی را افاده میکنند.
به فارسی
برابرهای اصیل و دقیق فارسی برای این واژه شامل «آز»، «آزمندی مفرط»، «زیادهخواهی»، «افزونطلبی» و «شکمبارگی» هستند که در متون کهن به جای این واژگان دخیل به کار رفتهاند.
در قرآن
خود واژه «شره» در قرآن کریم ذکر نشده است، اما ریشه «حرص» به کار رفته است؛ برای نمونه در آیه ۱۲۸ سوره توبه عبارت «حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ» آمده که در اینجا به معنای دلسوزی شدید و اشتیاق پیامبر به هدایت مردم است. همچنین مفهوم منفی حرص و شره شدید در قالب واژههای دیگر توصیف شده است؛ مانند آیه ۱۹ سوره معارج: «إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا» که مفسران «هلوع» را به شدتِ حرص و طمع تعبیر کردهاند. در آیه ۹۶ سوره بقره نیز درباره حریص بودن برخی انسانها به مادیات و دنیا آمده: «وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَیَاةٍ».
نماد چیست
در فرهنگ ادبی و اخلاقی ایران، حرص و شره نماد طمع کنترلنشده و نفس اماره است. در ادبیات تمثیلی (مانند اشعار سنایی و مولانا)، «خوک» و «خرس» نماد صفتِ شره و شکمبارگی شهوانی هستند، در حالی که «مورچه» و «مگس» به عنوان نمادِ حرص و طمع مادی شناخته میشوند.
جمعبندی و توضیح کامل حرص و شره
عبارت «حرص و شره» یکی از تعابیر کنایی و اخلاقی رایج در زبان و ادبیات فارسی است که از ترکیب دو واژه با ریشه عربی پدید آمده است. این اصطلاح برای توصیف اوج آزمندی، افزونطلبی و سیریناپذیری انسان در مادیات به کار میرود. در علم اخلاق، واژه «شره» به طور خاص در نقطه مقابل «عفت» قرار میگیرد و به تمایل افراطی و بیمارگونه نفس به لذتهای شکم و شهوت اشاره دارد، در حالی که «حرص» معنای عامتری از طمع را در بر میگیرد.
در کتابهای کهن مانند کلیله و دمنه و مرزباننامه، این ترکیب بارها برای نشان دادن عاقبت شوم طمعکاری شخصیتها استفاده شده است. از دیدگاه عرفانی و دینی، حرص و شره بندهایی هستند که روح انسان را به دنیا زنجیر میکنند و در برابر فضایلی چون قناعت، زهد، عفت و خویشتنداری قرار دارند؛ صفاتی که انسان را از سقوط به رفتارهای حیوانی بازمیدارند.