یعنی چه
حردون در متون قدیمی و لغتنامههای کهن (مانند دهخدا) به عنوان جانوری خزنده، شبیه به بزمجه، سوسمار یا آفتابپرست (حرباء) توصیف شده است. در برخی منابع سنتی پزشکی و جانورشناسی قدیم، آن را با سالاماندر نیز یکی دانسته و گاه برای آن ویژگیهای افسانهای یا سمّی ذکر کردهاند. همچنین در گویشهای محلی جنوب ایران (مانند دزفولی و خوزستانی) کماکان به معنی مارمولک به کار میرود.
تلفظ
این واژه در فارسی بیشتر به صورت حَردون یا حِردون تلفظ میشود. ریشه اصلی آن در عربی فصیح با حرف «ذ» به صورت حِرْذَوْن (با جزم راء و فتح ذال) است که در زبان فارسی با حرف «د» رایج شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، اگر طراح به دنبال نام کهن مارمولک، سوسمار یا آفتابپرست ۵ حرفی باشد، واژه «حردون» یا املای دیگر آن «حرذون» از پاسخهای اصلی است.
به انگلیسی
به طور عام به آن Lizard میگویند. جالب اینجاست که در زیستشناسی مدرن، گونهای مارمولک صخرهای با نام علمی Laudakia stellio در زبان انگلیسی دقیقاً به نام Hardun یا Star Lizard شناخته میشود.
به عربی
واژه اصلی در زبان عربی با حرف ذال یعنی «حِرْذَوْن» نوشته میشود که به معنای نوعی مارمولک یا سوسمار نر است و جمع تکسیر آن نیز «حَراذین» میآید.
به فارسی
برگردانها و معادلهای دقیق این واژه در زبان فارسی معیار و گویشهای آن شامل چلپاسه، کلپاسه، مارمولک، آفتابپرست و سوسمار کوچک است.
در قرآن
کلمه حردون در متن قرآن وجود ندارد. با این حال، ریشه ثلاثی مجرد آن یعنی «حَرْد» یکبار در آیه ۲۵ سوره قلم («وَغَدَوْا عَلَىٰ حَرْدٍ قَادِرِينَ») به کار رفته که در آنجا اصلاً ربطی به این جانور ندارد و به معنای «قصد، خشم، یا منع و نیرومندی» تفسیر شده است.
نماد چیست
در باورهای اساطیری و طب سنتی قدیم، این جانور به دلیل شباهت به آفتابپرست و توانایی در تغییر رنگ یا پنهان شدن در میان صخرهها، گاهی نماد بوقلمونصفتی، پنهانکاری یا تغییر موضع پیاپی دانسته میشد؛ هرچند در ادبیات رسمی فارسی نمادگرایی گستردهای ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل حردون
واژه «حردون» (که املای اصلی عربی آن حرذون است) یک واژه کهن و تاریخی در زبان فارسی به شمار میرود که در متون قدیمی پزشکی، طبیعی و لغتنامههای سنتی برای توصیف نوعی خزنده بزرگ از راسته سوسماران یا مارمولکهای صخرهای شبیه به آفتابپرست به کار رفته است. در گذشته گاه ویژگیهای عجیبی مانند سمّی بودن یا خواص دارویی خاص در طب سنتی به آن نسبت میدادند.
این کلمه امروزه در زبان فارسی معیار و زنده کاربرد روزمره ندارد و بیشتر یک اصطلاح تاریخی یا زیستشناسی کهن محسوب میشود؛ با این حال، کماکان در برخی گویشهای محلی جنوب ایران، به ویژه در گویش دزفولی و خوزستانی، مردم محلی از آن برای اشاره به مارمولک استفاده میکنند. در زبان انگلیسی نیز اصطلاح Hardun دقیقاً برای یک گونه خاص از مارمولکهای صخرهای ثبت شده است.