یعنی چه
مصوت افراشته (که در زبانشناسی به آن واکهٔ افراشته یا بسته نیز میگویند) به آوایی گفته میشود که هنگام ادای آن، بدنه یا چاکنای زبان به سمت کام (سقف دهان) بالا میرود. این حرکت باعث تنگ شدن مجرای عبور هوا میشود. در زبان فارسی معیار، مصوتهای «ای» ([i]) و «او» ([u]) نمونههای اصلی این گروه هستند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «مُصَوِّت» (با تشدید و کسره روی واو) و «اَفراشته» تشکیل شده است که به صورت پیوسته [mosavvate afrāshte] خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این اصطلاح زبانشناسی خودِ کلمهٔ «مصوت افراشته» با ۱۱ حرف است. همچنین ممکن است از واژههای جایگزین مانند «واکه افراشته» یا «مصوت بسته» استفاده شود.
به انگلیسی
در زبانشناسی بینالمللی و انگلیسی، این مفهوم بر اساس میزان ارتفاع زبان با اصطلاح High vowel و بر اساس میزان باز بودن دهان با Close vowel شناخته میشود.
به فارسی
فرهنگستان زبان و ادب فارسی اصطلاح «واکهٔ افراشته» را به عنوان معادل دقیقتر و علمیتر «مصوت افراشته» تصویب کرده است. همچنین اصطلاحات «واکهٔ بسته» و «واکهٔ بالا» نیز در کتابهای دستور زبان و آواشناسی به کار میروند.
نماد چیست
در نمودارهای آواشناسی و الفبای بینالمللی (IPA)، مصوتهای افراشته در بالاترین سطح جدول جای میگیرند. نماد [i] نشاندهندهٔ مصوت افراشتهٔ جلویی (مثل ای در بیست) و نماد [u] نشاندهندهٔ مصوت افراشتهٔ پشتی (مثل او در توت) است.
جمعبندی و توضیح کامل مصوت افراشته
«مصوت افراشته» که در محافل علمی و زبانشناسی بیشتر با نام «واکهٔ افراشته» یا «واکهٔ بسته» شناخته میشود، اصطلاحی تخصصی در دانش آواشناسی (Phonetics) است. این ویژگی به میزان ارتفاع زبان در دهان اشاره دارد؛ زمانی که زبان به سقف دهان نزدیک میشود و مجرای عبور هوا را تنگ میکند، مصوتِ تولید شده را افراشته مینامند. در زبان فارسی معیار، دو صامتِ کشیده و بلندِ «ای» (مانند کلمه سیم) و «او» (مانند کلمه طوس) دقیقاً به همین روش تولید میشوند و در این گروه قرار میگیرند.
از نظر ریشهشناسی، این اصطلاح یک ترجمه و توصیف ساختاری از مفاهیم غربی است که از ترکیب واژه عربی «مصوت» (صدادار) و واژه فارسی «افراشته» (از مصدر افراشتن به معنی بالا بردن) پدید آمده است. نقطهٔ مقابل این اصطلاح، «مصوت افتاده» یا «واکه باز» است که هنگام ادای آن، زبان در پایینترین وضعیت خود قرار میگیرد، مانند مصوت «آ». این واژه کاربرد عمومی و روزمره ندارد و صرفاً در متون دستور زبان، آواشناسی و تحلیلهای ساختار زبان بررسی میشود.