یعنی چه
عطارد نام یکی از کواکب سیاره است که در کمترین فاصله از خورشید قرار دارد. در باورهای کهن نجومی و ادبیات فارسی، این سیاره را مظهر هوش، فصاحت، عقل، تجارت و دانایی میدانستند و به آن لقب «دبیر فلک» یا «کاتب فلک» داده بودند.
ریشه
این واژه از ریشه عربی «ع-ط-ر-د» گرفته شده است که در لغت به معنی چابک، تندرو یا نافذ در امور است. این نامگذاری به دلیل سرعت بالای گردش این سیاره به دور خورشید انجام شده است؛ اگرچه برخی منابع نیز احتمال ارتباط با ریشههای دیگر یا واژه ایرانی تیر را مطرح کردهاند که قطعی نیست.
تلفظ
این کلمه با ضمه عین و فتح طاء و الف کشیده تلفظ میشود: عُطارِد.
در جدول
در جدولهای متقاطع، این کلمه معمولاً به عنوان پاسخ برای طراحانی است که نام دیگر سیاره تیر، کاتب فلک، یا کوچکترین سیاره منظومه شمسی را میخواهند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی به این سیاره Mercury میگویند که برگرفته از اساطیر رومی و خدای پیامرسان، تجارت و سرعت است.
به عربی
در زبان عربی نیز نام این سیاره عُطارد است، هرچند در متون علمی جدید عربی برای عنصر شیمیایی جیوه از واژه «الزئبق» استفاده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی برای اشاره به این جرم آسمانی از وامواژه اروپایی Merkür استفاده میشود.
به فارسی
معادل اصیل، کهن و اوستایی این سیاره در زبان فارسی «تیر» یا «زادوش» است که در اشعار و متون ادبی کهن همپای واژه عطارد به کار رفته است.
نماد چیست
در اختربینی کهن و باورهای اساطیری، عطارد نماد هوش، فصاحت، کاتبی و دبیری است. نشان نجومی آن به صورت یک دایره همراه با یک نیمدایره در بالا و یک صلیب در پایین نمایش داده میشود و در فرهنگهای غربی با هرمس (پیامرسان خدایان) تطبیق داده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل عطارد
واژه «عطارد» نام عربی کوچکترین و نزدیکترین سیاره به خورشید در منظومه شمسی است. این کلمه در ریشهشناسی لغوی با مفاهیمی چون سرعت، چابکی و تند دویدن پیوند دارد که کاملاً با ویژگی نجومی این سیاره یعنی سرعت بالای گردش مدار آن به دور خورشید همخوانی دارد. در زبان فارسی کهن، معادل اصیل این سیاره «تیر» نام دارد.
در سنتهای نجوم احکامی، طالعبینی کهن و ادبیات کلاسیک فارسی، عطارد جایگاه ویژهای داشته و به عنوان «دبیر فلک» یا «کاتب جهان» شناخته میشده است. دانشمندان و ادیبان گذشته بر این باور بودند که این سیاره تأثیر مستقیمی بر هوش، قوّه سخنوری، ذکاوت، هنر نویسندگی و حتی رونق تجارت دارد و به همین دلیل در اساطیر یونانی-رومی نیز با هرمس یا مرکوری (خدای پیامرسان و بازرگانی) همتای کلیدی دارد.
اگرچه خود کلمه عطارد به طور صریح در متن قرآن مجید ذکر نشده است، اما مفسران و لغتشناسان بزرگ مذهبی، عبارت «الخُنَّس» در آیه ۱۵ سوره مبارکه تکویر را که به معنای ستارگان پنهانشونده و بازگرداننده است، اشارهای به پنج سیاره سیار منظومه شمسی از جمله همین سیاره عطارد میدانند.