تشطح یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل تشطح

واژه «تشطح» مصدر باب تفعل از ریشه عربی «ش ط ح» است. این کلمه در ادبیات و عرفان اسلامی به معنای بر زبان راندن شطحیات، یعنی کلمات و عبارات بلندپروازانه، بی‌پروا و به‌ظاهر کفرآمیز است که صوفیان در حالت وجد، شور و مستی عرفانی (سکر) و تحت غلبه حال بیان می‌کرده‌اند. در واقع این فعل به رفتاری اشاره دارد که شخص در آن از مرزهای عقل ظاهراندیش فراتر می‌رود.

از سوی دیگر، در لغت و کاربرد عام زبان عربی، تشطح به معنای زیاده‌روی کردن، دور شدن و پا از گلیم خود فراتر نهادن است؛ مثلاً اصطلاح «تشطح مخيلته» برای پرواز بلندپروازانه خیال به کار می‌رود. همچنین در برخی لهجه‌های بومی معاصر عربی در شمال آفریقا (مانند مغربی و تونسی)، این کلمه مجازاً در معنای رقصیدن و پایکوبی رواج یافته است.

در فرهنگ‌های فارسی معتبر، این واژه به عنوان یک مصدر جعلی یا مشتق وارداتی، هم‌خانواده با کلماتی چون شطح و شطحیات شناخته می‌شود. این مفهوم در تضاد کامل با «صحو» (هوشیاری و پایبندی به ظاهر شرع و منطق) قرار دارد و نمادی از تسلیم شدن در برابر جذبه‌های شدید روحی است.