اب به غربال پیمودن یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل اب به غربال پیمودن

عبارت کنایی «آب به غربال پیمودن» که در متون کهن و فرهنگ عامه به صورت «آب با غربال پیمودن» یا «آب از غربال کردن» نیز ثبت شده، یکی از رساترین تمثیل‌ها برای توصیف کارهای بی‌سرانجام است. ریشه این اصطلاح به ساختار ابزار غربال بازمی‌گردد؛ غربال یا همان الک با سوراخ‌های ریز و درشت خود برای جداسازی ذرات جامد ساخته شده و ماهیت آن به گونه‌ای است که مایعات و به ویژه آب را در خود نگه نمی‌دارد. از این رو، سنجش، اندازه گرفتن یا جابه‌جا کردن آب با چنین ظرفی از نظر منطقی و فیزیکی محال است و هرکس دست به چنین کاری بزند، نیروی خود را تلف کرده است.

در ساختار واژگانی این اصطلاح، دو کلمه با ریشه‌های متفاوت ترکیب شده‌اند. واژه «غربال» از غِربال عربی به عاریت گرفته شده و «پیمودن» ساختاری کاملاً فارسی و کهن دارد که به معنای اندازه‌گیری مسافت یا حجم با پیمانه است. کاربرد واقعی این عبارت در جملات و ادبیات روزمره زمانی است که می‌خواهیم شخصی را از ادامه دادن یک مسیر اشتباه، یک پروژه شکست‌خورده یا اصرار بر یک باور غلط بازداریم؛ به عنوان مثال گفته می‌شود: «اصرار تو برای تغییر دادن نظر کسی که خودش را به خواب زده، مانند آب به غربال پیمودن است.» این تشبیه عمق نادانی یا لجاجت در انجام یک فرآیند بی‌حاصل را به مخاطب گوشزد می‌کند.

تفاوت ظریف این واژه با کنایه‌های نزدیک مانند «آب در هاون کوبیدن» در نوع فرآیند فیزیکی آن‌هاست. در هاون کوبیدن بر اساس اصرار زیاد و کوبش مداوم بدون تغییر شکل ماده است، اما در غربال پیمودن به ساختار معیوب خود ابزار و نشتی قطعی مایه کار اشاره دارد؛ یعنی ابزار شما از اساس برای این کار طراحی نشده است. یکی از برداشت‌های اشتباه درباره این عبارت این است که برخی گمان می‌کنند این اصطلاح ریشه مستقیم قرآنی دارد. هرچند مفهوم عمل عبث و حبطه شدن اعمال بارها در قرآن مطرح شده (مانند تشبیه تلاش کافران به کسی که دستانش را به سوی آب باز می‌کند تا به دهانش برسد اما هرگز نمی‌رسد)، ولی خودِ این عبارت با این کلمات در مصحف شریف نیامده و یک تمثیل کاملاً فرهنگی و ادبی است.

از نگاه نمادشناسی، آب همواره در فرهنگ شرق نماد روشنایی، پاکی، برکت و جریان سیال زندگی است و غربال نماد جداسازی، فیلتر کردن و آزمودن. ترکیب این دو نماد نشان‌دهنده یک تضاد عمیق است؛ تلاش برای مهار کردن و سنجیدن مایع حیات با ابزاری که ذاتاً نفوذپذیر است، نمادی از حماقت، بی‌هودگی و مدیریت اشتباه منابع به شمار می‌رود. علی‌اکبر دهخدا نیز در کتاب ارزشمند امثال و حکم این اصطلاح را به عنوان نشانه‌ای از رفتارهای سفیهانه و به دور از تدبیر نقل کرده است که نشان‌دهنده قدمت و نفوذ این تفکر در میان ایرانیان است.

نکته کاربردی و فرهنگی که می‌توان از این اصطلاح در زندگی مدرن و دیجیتال امروز برداشت کرد، مبحث مدیریت زمان و ارزیابی بهینگی کارهاست. امروزه در روان‌شناسی موفقیت و مدیریت پروژه، بررسی می‌کنند که آیا ابزارها و استراتژی‌های انتخابی ما کارایی دارند یا ما نیز به شکلی مدرن در حال آب به غربال پیمودن هستیم. اصرار بر استفاده از روش‌های قدیمی، آموزش‌های نامناسب یا تلاش برای اصلاح ساختارهایی که از بنیان دچار نشتی رویکردی هستند، مصداق بارز همین ضرب‌المثل کهن است که به ما یادآور می‌شود پیش از شروع هر کاری، ابتدا ظرف و ابزار خود را ارزیابی کنیم.