از اسطوره های علم یونان یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل از اسطوره های علم یونان

عبارت «از اسطوره‌های علم یونان» بیش از آنکه یک واژه مفرد یا اصطلاح علمیِ ثبت‌شده در فرهنگ‌های لغت کلاسیک باشد، یک ترکیب توصیفی، وصفی و اضافی در زبان فارسی است. این ترکیب به طور کلی به آن دسته از شخصیت‌ها، رب‌النوع‌ها و ایزدانی در فرهنگ و باستان‌شناسی یونانی اشاره دارد که عهده‌دار یا نماد یکی از شاخه‌های معرفت، اندیشه، پدیده‌های طبیعی یا علوم کاربردی زمان خود بوده‌اند. بررسی ریشه‌شناختی اجزای این عبارت نشان می‌دهد که ما با ملغمه‌ای از تاریخ زبان مواجه هستیم؛ واژه اسطوره که خود معرب کلمه یونانی هیستوریا (به معنی جستجو و روایت) است، در کنار علم با ریشه عربی و یونان که از نام قوم باستانی ایونی‌ها گرفته شده، در ساختار نحوی فارسی به یکدیگر پیوند خورده‌اند تا یک مفهوم دانشنامه‌ای را بسازند.

در واکاوی کاربرد واقعی این عبارت، باید توجه داشت که در یونان باستان مفهومی تحت عنوان «علم مدرن» یا متدولوژی تجربی به شکل امروزی وجود نداشت. آنچه در آن دوران جریان داشت، در واقع ترکیبی از فلسفه طبیعی، کیهان‌شناسی و شهودهای فکری بود که در بستر رواییِ اساطیر تجلی می‌یافت. مردم باستان برای پاسخ به پرسش‌های بنیادین خود درباره مرگ، بیماری، حرکت ستارگان و منشأ خرد، به جای آزمایشگاه به محراب خدایان و افسانه‌های جاری پناه می‌بردند. از همین رو، وقتی از اسطوره‌های علم در آن تمدن سخن می‌گوییم، منظورمان دقیقاً همان واسطه‌های روایی هستند که ذهن کل‌نگر انسان باستان برای فرمول‌بندی دانستگی‌هایش خلق کرده بود.

یکی از برداشت‌های اشتباه و رایج درباره این عبارت یا واژه‌های هم‌خانواده آن مانند «اساطیر»، هم‌ردیف دانستن آن‌ها با دروغ محض یا مطالب خرافاتی و پوچ است. هرچند کلمه اساطیر در متون کهن از جمله ۹ بار در قرآن کریم به صورت ترکیب «اساطیر الاولین» از زبان منکران و به معنای افسانه‌های بی‌اساس و پیشینیان نقل شده است، اما در حوزه مطالعات فرهنگی، اسطوره‌شناسی و زبان‌زدها، اسطوره به معنای خرافه نیست. اسطوره در واقع یک حقیقت روانی و اجتماعی باستانی است؛ تلاشی مقدس و نظام‌مند برای بخشیدن معنا به هر آنچه که در جهان پیرامون ناشناخته، سهمگین یا فراتر از درک حسی انسان جلوه می‌کرده است.

تفکیک میان این اصطلاح و عبارات نزدیک به آن مانند «تاریخ علم یونان» برای فهم درست آن الزامی است. تاریخ علم یونان به بررسی فیلسوفان مادی و دانشمندان واقعی نظیر ارسطو، افلاطون، فیثاغورث و بقراط می‌پردازد که گام‌های نخستین را برای جداسازی خرافه از واقعیت برداشتند؛ در حالی که «اسطوره‌های علم یونان» به لایهٔ پیش از آن‌ها یا همپوشانی‌های مذهبی-فرهنگی اشاره دارد. برای مثال، بقراط به عنوان پدر علم طب شناخته می‌شود که شخصیتی کاملاً تاریخی است، اما او خود را از نسل آسکلپیوس (ایزد اساطیری پزشکی) می‌دانست. این موضوع به خوبی نشان می‌دهد که چگونه مرز میان علم تجربی اولیه و باورهای اساطیری در آن روزگار تا چه حد باریک و در هم تنیده بوده است.

نکته فرهنگی و کاربردی مهمی که از بررسی این اصطلاح به دست می‌آید، ماندگاری و نفوذ باورنکردنی این نمادهای اساطیری در دنیای مدرن امروز است. علیرغم سیطره کامل علم تجربی و اثبات‌گرایی بر جهان معاصر، ما هنوز هم برای نمایش مفاهیم علمی عظیمی چون پزشکی، روان‌شناسی و داروسازی از همان المان‌های اسطوره‌ای یونان استفاده می‌کنیم. نماد عصای حاوی مار آسکلپیوس بر روی خودروهای امدادی و داروخانه‌ها، یا استفاده از نام الهه‌های یونانی در مأموریت‌های فضایی مدرن (مانند پروژه فضایی آرتمیس یا آپولو)، گواهی بر این است که زبان اسطوره همچنان زنده، پویا و الهام‌بخش باقی مانده و پیوند انسان مدرن را با ریشه‌های کهن اندیشه حفظ کرده است.