شرعوا یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل شرعوا

بررسی عمیق و همه‌جانبه واژه «شرعوا» نشان می‌دهد که این فعل ماضی جمع، فراتر از یک ساختار صرفی ساده، حامل بار معنایی، تاریخی و ایدئولوژیک بسیار سنگینی در زبان عربی و متون فقهی و قرآنی است. ریشه‌شناسی این کلمه ما را به مفهوم اصیل و بدوی «ش ر ع» می‌رساند که در جامعه عرب پیش از اسلام برای توصیف راه واضح، گشوده و منتهی به آبشخور یا همان محل برداشت آب حیات‌بخش به کار می‌رفته است. انتقال این مفهوم مادی به ساحت معنایی و انتزاعی دین و قانون، یکی از شگفت‌انگیزترین تحولات واژگانی است؛ چرا که شریعت و تشریع نیز در واقع همان راه روشن و نجات‌بخشی هستند که تشنگی روحی و اجتماعی بشر را سیراب می‌کنند. بنابراین، وقتی از فعل «شرعوا» سخن می‌گوییم، در حقیقت به کنشِ پایه‌گذاری، ترسیم و گشودن یک مسیر مستمر، ساختاریافته و دارای چارچوب اشاره داریم که قرار است به عنوان یک سنت، آیین یا قانون پذیرفته شود و جامعه در آن حرکت کند.

از منظر ساختار واژگانی و نظام اشتقاق در زبان عربی، این فعل هم‌خانواده زنجیره وسیعی از کلمات کلیدی مانند شریعت، شارع، مشروع، تشریع و مشروعیت است که همگی بر وجود یک مبدأ قانونی و اصولی دلالت دارند. تفاوت ظریف و بنیادین این فعل با واژه‌های هم‌معنی یا مشابه در این است که «شرعوا» به هیچ عنوان مترادف با آغاز کردن یک عمل فیزیکی، گذرا یا سطحی نیست. برای مثال، تفاوت ملموسی میان این واژه با افعالی نظیر «بدأوا» یا «اخذوا» (در معنای افعال مقاربه و شروع) وجود دارد؛ در حالی که افعال اخیر صرفاً به شروع زمانی یک کار اشاره می‌کنند، «شرعوا» مستلزم ایجاد یک قاعده، دکترین، رسم ماندگار یا سیستم فکری و عملی است که پس از آن شروع، به عنوان یک الگو باقی می‌ماند. در زبان فارسی امروز، این واژه کاربرد عامیانه خود را از دست داده و به حوزه تخصصی متون حقوقی، فقهی، تفسیر قرآنی و متون ادبی کلاسیک منتقل شده است که این امر نیازمند دقت مضاعف پژوهشگران در بازخوانی این متون است.

یکی از رایج‌ترین و آسیب‌زاترین برداشت‌های اشتباه درباره این واژه، خلط کردن صوتی، دیداری و معنایی آن با فعل فارسی «شروع کردند» یا حتی کاربرد افعال مقاربه در عربی است. به دلیل شباهت ظاهری، ممکن است یک مخاطب غیرمتخصص تصور کند که «شرعوا» صرفاً به معنای آغاز کردن است، در حالی که این واژه عمیقاً با مفهوم حاکمیت، قانون‌گذاری و ایجاد حق دخل و تصرف در امور تشریعی گره خورده است. خطای دیگر، انحصار ذهنی این کلمه در چارچوب امور مثبت و الهی است؛ در حالی که در بافتار زبانی و متون وحیانی، این کلمه ساختاری خنثی دارد و کیفیت آن بر اساس فاعل و بستر متن تعیین می‌شود. این واژه می‌تواند هم برای تشریع الهی و برحق به کار رود و هم برای بدعت‌گذاری‌ها، تشریع قوانین ظالمانه و ساختارهای خودساخته بشری که بدون اذن و اعتبار پیشینی ایجاد شده‌اند، استفاده شود.

نمونه عینی و بسیار مهم این کاربرد دوگانه و توبیخی، در آیه ۲۱ سوره شوری متجلی است؛ جایی که خداوند با لحنی سرزنش‌آمیز و استفهام انکاری به ملامت کسانی می‌پردازد که بدون دریافت اذن الهی، دست به جعل آیین، احکام و قوانین خودساخته زده‌اند. در این بافت، «شرعوا» نشان‌دهنده یک مرزبندی حاد و قاطع میان حق انحصاری خداوند در تبیین مسیر زندگی بشر و دست‌اندازی‌های غیرقانونی انسان در ساحت تشریع است. این کاربرد به روشنی اثبات می‌کند که واژه مذکور نمادی از تقابل میان ساختارهای اصیل و وحیانی با بدعت‌های منحرف‌کننده بشری است. در نهایت، شناخت دقیق این ریشه به عنوان یک نکته کاربردی و کلیدی، پنجره‌ای نو برای درک مفاهیم مدرنی چون «مشروعیت» در علوم سیاسی و فلسفه حقوق می‌گشاید؛ چرا که مشروعیت سیاسی یا حقوقی یک سیستم نیز دقیقاً به معنای میزان انطباق و همسویی رفتارهای آن با آن قانون بنیادین و راه روشنی است که از ابتدا پایه‌گذاری شده است. از این رو، مواجهه با عبارت «شرعوا» در هر متنی، مستلزم نگاهی فراتر از یک آغاز ساده و معطوف به یک بنیان‌گذاری نهادی، قاعده‌مند و جریان‌ساز است.