مفسران متصوفه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل مفسران متصوفه

ترکیب «مفسران متصوفه» اصطلاحی تخصصی در تاریخ تفاسیر اسلامی و علوم قرآنی است که به گروهی از دانشمندان و سالکان اشاره دارد که قرآن کریم را با عینک عرفان، شهود و اشارات باطنی شرح داده‌اند. این اصطلاح از دو واژه عربی «مفسر» (از ریشه فسر به معنی پرده‌برداری از معنای پوشیده) و «متصوفه» (از ریشه صوف به معنی پشم، اشاره به لباس زاهدان اولیه، یا صفا به معنی پاکی دل) تشکیل شده است. روش کار این مفسران، عبور از پوسته و ظاهر کلمات برای رسیدن به مغز و باطن آیات است، بی‌آنکه لزوماً حجیت ظاهر را نفی کنند؛ از این رو تفاسیر آنان به «تفسیر اشاری» مشهور شده است.

در سیر تحول ادبیات تفاسیری، این واژه در جملات و متن‌های تاریخی به این صورت به کار می‌رود: «مفسران متصوفه در مواجهه با آیات تحدی یا قصص انبیا، رویکردی کاملاً متمایز از مفسران ظاهری و متن‌گرا اتخاذ کرده و به تأویل درون‌مایه داستان‌ها پرداخته‌اند.» تفاوت اصلی این گروه با واژه‌ها و مکاتب نزدیکی چون «مفسران کلامی» یا «مفسران فلسفی» در این است که متکلمان و فلاسفه بر استدلال‌های عقلی، براهین منطقی و جدل‌های ذهنی تکیه می‌کنند، در حالی که مفسران متصوفه مبنای فهم خود را تصفیه نفس، صیقل دادن دل و بارقه‌های رحمانی می‌دانند که در اثر سلوک به قلب عارف افاضه می‌شود.

یکی از برداشت‌های اشتباه و رایج درباره مفسران متصوفه این است که برخی گمان می‌کنند آنان قوانین زبان عربی و احکام ظاهری شریعت را به طور کامل نادیده می‌گیرند و هر نوع برداشت شخصی را به قرآن نسبت می‌دهند. در حالی که مفسران اصیل این جریان، مانند عبدالرزاق کاشانی یا خواجه عبدالله انصاری، معتقدند دسترسی به باطن قرآن تنها پس از عبور از ظاهر و پایبندی به شریعت ممکن است؛ هرچند در طول تاریخ، جریانات افراطی (باطنیه ملحد) نیز وجود داشته‌اند که از این روش سوءاستفاده کرده‌اند، اما مفسران معتدل صوفیه مرز خود را با آن‌ها حفظ کرده‌اند.

از دیدگاه فرهنگی و کاربردی، مطالعه آثار مفسران متصوفه پیوند عمیقی با تکوین ادبیات عرفانی ایران دارد. شاهکارهای عظیمی همچون «کشف‌الاسرار» میبدی نه تنها یک اثر تفسیری، بلکه از ارکان نثر آهنگین و زیبای فارسی به شمار می‌روند. نمادهای رایجی چون خرقه، سجاده، دل، نور باطن و کشف و شهود در لابه لای سطور تفسیری این بزرگان به وفور دیده می‌شود و یادگیری این اصطلاح به پژوهشگران کمک می‌کند تا بفهمند چگونه مذهب، عرفان و زبان فارسی در یک نقطه با هم تلاقی کرده و میراثی ماندگار را پدید آورده‌اند.